مجموعه آثار تخت سليمان كه در كوهستانهاي غرب كشور در محل بسيار مصفا و خوش آب و هوايي قرار گرفته داراي موقعيت سوق الجيشي حساسي بوده و بقاياي مجموعه بر روي صفحه اي از ينگ در 48 كيلومتري شمال شهرستان تكاب قرار گرفته است . تاريخچه سكونت در محل فعلي مجموعه تخت سليمان طبق بررسي باستان شناسان ايراني و آلماني بزمان اشكانيان برمي‌گردد . ولي معروفيت و آباداني اين واحد مربوط به دوره ساسانيان است كه در آنجا آتشگاه بزرگي بنان آذرگشسب ( آذرگاه شاهي ) ساخته شده است كه در ارتباط به اين آتشكده رواقهاي متعدد مذهبي و يك اقامتگاه شاهي كه بقاياي ايوان عظيم آن به اسم ايوان خسروپرويز مي باشد احداث شده است . كسي نمي داند كه وجه تسميه تخت سليمان چيست ولي از آنجا كه بناها و آثاري به اسم حضرت سليمان در بسياري از نقاط كشور وجود دارد مي توان چنين توجيه كرد كه هر كجا بنايي عظيم و باشكوه ديده اند آنرا به سليمان نبي منسوب كرده اند . همانطور كه گفته شد آتشگاه در دوره ساساني بسيار مورد توجه بوده و از بسياري جهات يكي از غني ترين معابد جهان باستان به شمار مي آمده كه در زمان ايلخانيان ضمن مرمت قسمتهايي چند از مجموعه ، به جهت عقايد مذهبي شان چند معبد در كنار آتشكده بنا كرده اند . در حال حاضر غير از مقداري گچبري داخل طاق نماهاي ايوان بزرگ و طاق نماهاي كاذب كوچك روي سنگ هاي نماي ورودي جنوب شرقي مجموعه هيچ نوع تزئيناتي از مجموعه باقي نمانده ، ولي بر اثر كاوش هاي باستان شناسان مقدار زيادي گچبري ، حجاري ، كاشيكاري مخصوصاً كاشيكاري دوره ايلخاني كه داراي ويژگي خاص و بسيار مهم هستند از زير خاك بدست آمده ، ولي به جرات مي توان گفت كه بزرگترين تزئينات تخت سليمان همانا مناظر و مواجب طبيعي مجموعه و درياچه اطراف آن مي باشد . درياچه مركز مجموعه كه تصاوير تمام آثار و كوهستانهاي اطراف در آن منعكس مي شود تابلويي است كه نظير ندارد ، بعلاوه ساير آبهاي معدني و نقاط ديدني كه در كوهستان هاي سبز و خرم اطراف مجموعه قرار دارند تماماً از عوامل بسيار قوي جاذبه توريستي مي باشند . اين مجموعه تاريخي باشكوه و درياچه زيباي آن اكنون در بستر منظره هاي دل انگيزش به حيات آرام و خسته خود ادامه مي دهد .

تخت سلیمان یا شهر گنجک (شیز) در 45 کیلومتری شمال شرقی شهرستان تکاب در یک دره ی سرسبز در بلندی 3000 متری, سرشار از جاذبه های کم نظیر طبیعی- تاریخی واقع شده است که قله 3200 متری بلقیس در آنجا قرار دارد. ویرانی های بجا مانده از آتشکده آذرگُشنَسب (آتشکده پادشاهان و جنگاوران) بر پیرامون دریاچه ای همیشه جوشان و بر روی صخره ای سنگی ناشی از رسوبات آهکی دریاچه, در میان برج و باروی سنگی, آثار معماری خاص مانند چهار طاقی آتشکده و سازه های آیینی وابسته بدان, نیایشگاه آناهیتا, کاخهای دوران ساسانی و ساختمان هایی مربوط به سلاطین ایلخانی قرار دارد.
این ناحیه همان شهر مشهوری است که بنا به نوشته های کهن, زادگاه زرتشت است و در نوشته های پهلوی به نام «گنجک» خوانده شده؛ گیتا نویسان عرب آن را «شیز» گفته اند, گذشته نگاران رومی و یونانی «گزکا» نوشته اند و حمدالله مستوفی آن را به زبان مغولان «ستوریق» گفته است که امروزه تمام این آثار را تخت سلیمان می نامند.آب دریاچه ی سحرآمیز و زیبای تخت سلیمان در تمام فصول سال یکسان است و انسان نمی تواند به عمق آن دست پیدا کند و در هر ثانیه 100 لیتر آب از آن خارج می شود.درازای آن 120 متر وپهنای آن 80 متر می باشد. در باره این دریاچه گفته می شود که قرار است دختری پانزده ساله در آن شنا كند و از نطفه زرتشت كه سالهاست در آن دریاچه نگهداری می‌شود، باردار شود تا منجی بشر دین زرتشت(سوشیانت) پا به پهنه گیتی بگذارد و جهان را رهایی بخشد.

آتشکده آذرگشنسب, جایگاه آشتی آب و آتش, یکی از سه آتشکده مهم زرتشتیان است, چنانکه نام این آتشکده 61 بار در شاهنامه آمده است. آن را آتش سلحشوران یا آتش شهریاری خوانده اند و نیز گفته می شود که این آتشکده به همه آتشگاه های گبران از خاور تا باختر آتش میرسانده است. در ایران باستان سه آتشکده مقدس اساطیری و باستانی وجود داشت که به ترتیب عبارتند از:

1- آتشکده آذرگشنسب که آتشکده پادشاهان و جنگاوران بوده است.

2- آتشکده آذرفرنبغ که آتشکده موبدان بوده است.

3- آتشکده آذربرزین مهر که آتشکده کشاورزان بود.



جایگاه آتش جاویدان آتشکده آذرگشنسب

ساخت این سازه به بیش از 3000 سال پیش باز میگردد و در دوره های هخامنشیان, اشکانیان و ساسانیان دارای ارزش و شکوه ویژه ای بوده است. در دوران پادشاهی ساسانیان و در زمان خسرو اول انوشیروان (578-531م)نسبت به آبادانی آن کوشش ویژه ای به عمل آمد, در این جایگاه مراسم نیایش های آیینی, برگزاری جشنها و امور تشریفات پادشاهی انجام می گرفت. این آتشکده, در زمان خود بسیار مورد توجه بوده است و آتش جاویدان آن به مدت 7 قرن به عنوان نماد اقتدار آئین زرتشت و عامل وحدت سیاسی و اجتماعی حکومت ساسانی نقش به سزا داشته است و از آن به عنوان ثروتمند ترین نیایشگاه زمان خود یاد شده است.

در کتاب هفتم دینکرد در بند 39 سازنده آن, کیخسرو پسر سیاوخش شناخته شده است که فر ایزدی به او رسیده بود. واژه آذر گشنسب, به معنای آتش اسب نر است.درافسانه ها آمده که کیخسرو بهنگام گشودن بهمن دژ درنیمروز، با تیرگی شبانه که دیوان با جادوی خود پدید آورده بودند روبرو شد. آنگاه آتشی بر یال اسب وی فرود آمد و جهان را دیگر باره روشن کرد و کیخسرو پس از پیروزی و گشودن بهمن دژ، به پاس این یاوری اهورایی، آتش فرود آمده را آنجا بنشاند و آن آتش و جایگاه به نام آتش "اسب نر" (گشسب یا گشنسب) نامیده شد.

بیشتر پادشاهان ایران پس از نشستن بر اریکه شاهنشاهی با پای پیاده به نیایشگاه آذرگشنسب آذربایجان می رفتند و به درگاه خداوند نیایش و سپاس و درود می فرستاده اند و سپس هدایایی تقدیم می کردند.

این مجموعه بزرگ اجتماعی مذهبی در تاخت و تازهای ایران و روم در زمان خسروپرویز سه بار محاصره می شود و در یورش سوم در سال 624م توسط سپاهیان روم غارت و ویران گردید. بعد از این رویداد, به علت آشفتگی های سیاسی اواخر دوران ساسانی و تاخت وتاز اعراب,آبادانی خود را از دست داد. هنگامی که اعراب به ایران تاختند, مردم تیزهوش شهر شیز, این مجموعه را به حضرت سلیمان نسبت دادند تا از ویرانی بیشتر این جایگاه مقدس توسط اعراب جلوگیری کنند و نام تخت سلیمان را بر آن نهادند.

در سال 674 ه ق در زمان فرمانروایی آباآقاخان مغو جانشین او قازان خان, با توجه به ویژگی های تاریخی- طبیعی, به خصوص وجود چراگاه های مرغوب و گونه های جانوری, این مکان باستانی به عنوان پایتخت تابستانی سلاطین مغول انتخاب و با انجام بازسازی گسترده در آثار دوران ساسانی و ساختن بناهای جدید, بار دیگر تخت سلیمان مورد استفاده حکومتی پیدا می نماید و تبدیل به پایتخت تابستانی و شکارگاه و تفرجگاه ایلخانان می گردد. جالب است که بدانیم, تنها در تخت سلیمان است که بقایای کاخ های دوره ایلخانی دیده می شود.

پس از فروپاشی فرمانروایی ایلخانان این جایگاه تبدیل به مرکز خدمات کوچک برای روستاییان و عشایر محل می شود تا اینکه از قرن 11 ه ق این مکان متروکه می شود و گذر زمان بر روی چهره خسته ی این مکان سحر انگیز خروارها خاک مینشاند.

جاذبه های طبیعی این دره سرسبز در نوع خود در دنیا بی نظیر هستند. در 3 کیلومتری غرب تخت سلیمان, کوه مخروطی میان تهی وجود دارد که هزاران سال پیش, بر اثر وقوع آتش فشان به وجود آمده است. اهالی محل این کوه زیبا را زندان سلیمان یا زندان دیو می شناسند و معتقدند که حضرت سلیمان دیوهایی را از فرمانش سرپیچی می کردند در این کوه زندانی می کرده است. این نام نیز به افسانه و با توجه به نسبت دادن محل به حضرت سلیمان بر این کوه گذارده شده است.



منظره عمومی کوه زندان دیو

ارتفاع این کوه از زمین مجاور خود 97 تا 107 متر می باشد و بر فراز آن گودی عمیقی در حدو 80 متر دیده می شود که قطر دهانه آن به طور تقریب 65 متر است. شایان ذکر است که این کوه نیز در زمان مانایی ها(830 تا 660 ق.م) به عنوان نیایشگاه بوده است. در اطراف کوه زندان دیو چشمه های آب گرم گوگردی متعددی دیده می شود که دارای خاصیت درمانی متعددی می باشد.

در فاصله 20 کیلومتری تخت سلیمان یک دریاچه ی سحرآمیز دیگر قرار گرفته است که یک جزیره بر روی آن شناور است. قطر دریاچه 80 متر و قطر جزیره شناور بروری آن 60 متر است که وزش باد, هر روز دو بار این جزیره را از این سو به آن سو جابجا می کند. نام این جزیره ی شناور «چملی» می باشد.



جزیره شناور چملی
همه ی جاذبه های طبیعی و باستانی که در این سایت به آن ها اشاره شده است، در نزدیکی شهرستان تکاب قرار گرفته است. شهرستان تکاب در جنوب شرقی استان آذربایجان غربی و در همسایگی استان های کردستان و زنجان قرار گرفته است. شهر های همسایه ی تکاب که با این شهر از طریق جاده آسفالت در ارتباط هستند از قرار زیر می باشد:

1. شهرستان بیجار در استان کردستان و در فاصله 98 کیلومتری جنوب تکاب

2. شهرستان دندی در استان زنجان و در فاصله 100 کیلومتری شرق تکاب

3. شهرستان شاهین دژ در استان آذربایجان غربی و در فاصله 80 کیلومتری شمال غربی تکاب



برای کسانی که از سمت تهران یا جنوب و مرکز ایران قصد مسافرت به این شهر را دارند، جاده بیجار به تکاب بهترین راه می باشد. فاصله تهران تا تکاب از مسیر تهران- قزوین- زنجان- بیجار- تکاب حدود 550 کیلومتر می باشد. (مسیر سبز رنگ در نقشه)

مسیر دیگری که از سمت تهران به این شهر وجود دارد از شهرهای قزوین، زنجان و دندی عبور می کند که طول آن حدود 480 کیلومتر می باشد، اما به شوند خرابی جاده ی حد فاصل دندی تا تکاب، این مسیر توصیه نمی شود. این مسیر که مسیری کوهستانی و پر پیچ و خم می باشد، علاوه بر خطرناک بودن، مصرف سوخت شما را نیز دوچندان می کند!(مسیر آبی رنگ در نقشه)

راه دسترسی شهر های استان آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و اردبیل به این شهر نیز از مسیر شاهین دژ به تکاب می باشد.



تخت سلیمان در 45 کیلومتری شمال شرقی تکاب قرار دارد. هنگامی که از تکاب به سمت شاهین دژ حرکت می کنیم، پس از طی 5 کیلومتر، یک جاده از سمت راست این جاده جدا می شود. این مسیر از کنار مزارع، باغ ها و روستا های زیبایی عبور می کند.

حدود 3 کیلومتر پس از روستای شیر مرد، جاده فرعی در سمت چپ مشاهده می شود که به معدن زره شوران، یکی از بزرگترین معادن طلای خاورمیانه منتهی می شود. پس از طی مسافتی حدود 42 کیلومتر از تکاب و عبور از یک سر بالایی تند، کوه زندان دیو نمایان می شود. در سمت راست جاده و در روبروی کوه زندان دیو، چشمه آبگرمی قرار دارد که به تازگی به صورت استخر سرپوشیده درآمده و امکانات رفاهی هر چند محدودی در اطراف آن ساخته شده است.



با عبور از کنار روستای تازه کند برج و باروی تخت سلیمان که خسته از غبار روزگاران گذشته و کم توجهی روزگار امروز است، بر روی صفه ای آهکی حاصل از رسوبات دریاچه چیچست، نمایان می شود.

مجموعه آثار باستاني تخت سليمان در 45 كيلومتري شهرستان تكاب و در منطقه اي كوهستاني قرار گرفته است تاريخچه سكونت و استقرار در اين محل از هزاره اول قبل از ميلادشروع و آثاري از استقرار پارتها نيز در اين مجموعه وجود دارددر دوره ساساني در آنجا آتشكده بزرگي به نام آذر گشتسب كه آتشگاه شاهي و جنگاوران بوده است ساخته شده و بناهاي متعدد مذهبي حصار دفاعي و يك اقامتگاه شاهي به سبك و شيوه ايوان مدائن كه بقاياي اكثر آنها هنوز پابرجاست احداث شده است .

تخت سليمان داراي دو بخش داخلي و خارجي است كه بقاياي آثار داخلي شامل حصار محيطي با ديوارهايي به ضخامت 4 تا 5 متر كه اطراف آن نزديك به 20 هزار متر داراي 38 برج نيم دايره اي با رويه كاريهاي سنگهاي تراش خورده مي باشد . اژدهاي سنگي كه از رسوبت آب درياچه به طول 300 متر بوجود آمده تپه هاي باستاني قبر هاي بزرگ كوه زندان با ارتفاع 200 متر از سطح زمينهاي اطراف و حفره بزرگي به عمق 100 متر دهانه 60 متر از جمله آثار بخش خارجي اين مجموعه است

آتشكده آذر گشتسب در سال 624 ميلادي و در جنگهاي معروف ايران و روم تخريب و غارت شد در قرن هفتم هجري و در زمان حكومت ايلخانيان ضمن مرمت قسمتهايي از اين مجموعه و احداث واحدهاي جديد از اين مكان به عنوان تفرجگاه تابستاني سلاطين مغول استفاده مي شد اما بعد از اين تاريخ ديگر توجهي به تخت سليمان نشده است و اين مجموعه عظيم بر اثر مرور زمان رو به ويراني نهاده است

این مجموعه در ناحیه تکابو بر وری یک بلندی طبیعی به ارتفاع 20 متر از سطح دشت احداث شده است . کلیه آثار آن درون یک حصار و دیوار بیضی شکل بنیان گرفته که دور تا دور آن دشتی گسترده است . حصار بیرونی از سنگهای لاشه ای به ابعاد مختلف به ضخامت 5 متر - ارتفاع 14 متر و محیط بیرونی 1200 متر بنا شده است .لایه بیرونی حصار از سنگهای تراش دار نما سازی شده و دارای 38 برج دفاعی مخروطی شکل است . بنای دیوار و حصار بیرونی متعلق به دوره ساسانی است ولی در دوره ایلخانی نیز ضمن مرمت پاره ای از قسمتهای فرو ریخته ، دروازه جدید در مجاورت دروازه جنوبی عهد ساسانی احداث گردید. این حصار در عهد ساسانی دو دروازه شمالی و جنوبی داشته است . دروازه جنوبی به منظور عبور خواص و دروازه شمالی که بلندتر و عریض تر است به منظور عبور عوام به آتشکده بوده است

داخل حصار بیضی شکل دو مربع مختلف المرکز هم محور به چشم می خورد که در مرکز مربع جنوبی در یاچه و در مرکز مربع شمالی آتشکده واقع شده بود . دور تا دور این دو مربع یک حصار مستطیلی شکل به طول تقریبی 250 متر و عرض تقریبی 150 متر در خود می گرفته و 60 برج مدور آن را احاطه می کرده است . دریاچه که جنبه مقدسی داشته نسبتا عمیق بوده و به شکل بیضی ناقص و در هماهنگی و تقارن عجیبی با بیضی حصار تخت سلیمان استقرار یافته بود.

در جبهه شمال غربی دریاچه و در زاویه مربع بزرگتر ، ایوان رفیع معروف به ایوان خسرو قرار داشته که این ایوان از آجر قرمز و ملاط ساروج ساخته شده است . در حال حاضر از این ایوان جز یک جرز و زواره های دیوار اثری باقی نمانده است . قطر دهانه ایوان 18/5متر و عمق آن 20 متر است . ایوان به دو اطاق یا حوض خانه هشت گوشی راه می یابد که مربوط به دوره ایلخانی است.

در جبهه جنوبی لیوان ، خوابگاه خسرو قرار دارد . این خوابگاه پائی تر از سطح دیگر آثار است و یک راه مخفی به طرف دریاچه دارد.

در مرکز مربع شمالی آتشکده معروف آذرگشنسب واقع است . این آتشکده از سویی به دروازه شمالی و از جنوب به دریاچه راه دارد . در حد فاصل آتشکده و دروازه شمالی ، راهروها و حیاط های چندی به چشم میخورد .

بیرون تخت سلیمان در بخش جنوب غربی یک جوی سنگی وجود دارد که300 متر طول و 4متر ارتفاع دارد . این جوی سنگی را اهالی محل اژدهای سنگی می نامند.

تخت سلیمان در حمله هراکلیوس ( امپراتور روم ) که در سال 624 میلادی اتفاق افتاد ویران شد . آباقاخان برادرزاده هلاکوخان (663-680 هجری ) که به دین اسلام گرویده بود ، بر روی ویرانه های تخت سلیمان مسجدی بنا کرد که آن نیز بعد ها ویران شد و تنها کاشی هیی با نقوش و خط برجسته از آنه به جا مانده است

در این مجموعه تاریخی محل شگفت انگیزی به نام زندان سلیمان قرار دارد که مشتمل بر بقایای معبدی از دوران ماقبل تاریخ و عهد ماد است . در اطراف قلعه آتشفشان خاموشی به بلندی و قطر دایره ای 150 متر و عمق 70 متر قرار دارد . علاوه بر این در حواشی تخت سلیمان آبگرم های جوشان و حتی چشمه های سرد وجود دارد که بسیار جالب توجه و دیدنی هستند. همچنین شکاف بزرگی که در اثر زلزله پدید آمده از نکات دیدنی تخت سلیمان است .

در 3 کیلومتری غرب تخت سلیمان، کوه مخروطی میان تهی وجود دارد که هزاران سال پیش، بر اثر وقوع آتش فشان به وجود آمده است. اهالی محل این کوه زیبا را زندان سلیمان یا زندان دیو می شناسند.آن ها معتقدند که حضرت سلیمان دیوهایی را که از فرمانش سرپیچی می کردند در این کوه زندانی می کرده است. بنا بر این افسانه روزی یکی از دیوها که قصد فرار از این زندان را داشت، با زبان مشغول لیسیدن زنجیر در پایش می شود تا زنجیر را نازک کند. هنگامی که زنجیر پاره می شد، دیو هنگام فرار، به جای آن که «یا الله» بگوید، «یا داوود» می گفت و زنجیر دوباره کلفت می شد. در اطراف کوه زندان دیو چشمه های آبگرم متعددی دیده می شود که اهالی معتقدند که وقتی دیوها در داخل این کوه می شاشند، شاش آن ها از این آبگرم ها بیرون می آید! شایان ذکر است که این چشمه ها خاصیت درمانی متعددی دارند.

نمایی از داخل کوه زندان سلیمان

ارتفاع این پدیده مخروطی شکل از سطح زمین های مجاور، بین 97 تا 100 متر می باشد و در مرکز آن گودالی به ژرفای حدود 80 متر دیده می شود که قطر دهانه آن به طور تقریب 65 متر است.

در طوقه این مخروط بقایای معبد مقدسی مربوط به هزاره اول ق . م وجود دارد که در دهه 40 توسط هیئت باستانشناسی آلمان مورد کاوش و مطالعه قرار گرفته است. بقایای آثار معماری معبد مذکور با توجه به اشیاء تاریخی به دست آمده متعلق به حکومت ماناها می باشد که از 660 تا 830 قبل از میلاد در این منطقه از ایران فرمانروایی داشته اند. بعد از رونق آتشکده آذرگشنسب در دوره ساسانی تا مدتی از این مکان تاریخی و از برخی واحدهای معماری آن به عنوان قلعه نگهبانی استفاده شده است.

علی محمدی در کتاب «تکاب افشار» مینویسد:« من معتقدم این کوه در هزاران سال پیش آتش فشان بوده که بعد ها در اثر تحولات زمین گودی گودی آن تشکیل دریاچه ای را داده شبیه دریاچه تخت سلیمان و باز بهمین ترتیب پس از گذشت زمان متمادی آب آن خشک شده و به صورت فعلی در آمده است. چون سنگ هایی که بدنه کوه و زمین اطراف را تا مسافتی پوشانیده، همگی دارای خلل و فرج هستند و جزء مواد خروجی از دهانه کوه آتش فشان محسوب می گردد. به علاوه در اطراف همین کوه چشمه های متعددی از آب گرم دیده می شود، که دارای املاح معدنی فراوانی است. به طوریکه سطح زمین اطراف خود را تغییر رنگ و تغییر شکل داده، و بعضی از این چشمه ها مقدار آبش ثابت است و فقط فشار گاز موجب جوشش آن می شود، به نحوی که انسان در ابتدای رؤیت، تصور می کند که مرتب از این چشمه، آب خارج می گردد. در حالی که اینطور نیست.

نظریه کلی پروفسور فوند راستن و پروفسور نئومن درباره کیفیت این کوه چنین است که ابدا سابقه آتش فشانی ندارد؛ بلکه در ابتدا دریاچه ای شبیه دریاچه تخت سلیمان بوده که بعدها آب آن خشک شده، و به صورت حالیه در آمده است.

دهانه کوه زندان سلیمان

در ارتفاع 65 متری این کوه دیواری مانند کمربند پس از حفاری مشاهده شده که طول این دیوار در حدود 800 متر است. در همین ارتفاع آثار و بقایای ساختمانی زیادی که همگی از سنگ ساخته شده و به انضمام دروازه ورودی که در سمت جنوب کوه مشرف بر جاده با پله های عریض سنگی واقع شده که بسیار جالب توجه می باشد. ارتفاع هر یک از پله های فوق به طور متوسط 40 سانتیمتر است. هنگام خاکبرداری از قسمت شرقی این کوه تعداد 3 تمبوشه ی سفالی و نسبتا طویل به دست آمد که آب را به زمین های اطراف هدایت می کرده، و این خود دلیل بر آن است که در این محل دریاچه ای بوده است شبیبه دریاچه تخت سلیمان که به مرور ایام خشک گردیده. طول هر یک از ان تمبوشه های مزبور به 35 تا 40 سانتیمتر می رسد. ضمنا چندی پیش در اثر خاکبرداری از دامنه شرقی همین کوه خمره ی نیمه شکسته ای مشاهده شد، که داخل آن جسد جمع شده کودکی را نشان می داد، و این خود تا اندازه ای سابقه ی چند هزار ساله این محل، و قومی را که در این محل اسکان داشته اند را برای ما روشن می کند. در دوران ماقبل تاریخ زیاد مرسوم بوده که کودکان خود را پس ازمرگ در خمره گذاشته و سپس دفن کنند. البته نظیر این عمل بر حسب اتفاق بسیار نادر و در زمان هخامنشیان هم اجرا می شده، ولی نمی توان جسد فوق را به آن ها نسبت داد. زیرا آثار دیگری که نسبت این جسد را به هخامنشیان بدهد، تا کنون به دست نیامده است. در بدنه این کوه نیز هنگام حفاری مقدار زیادی خمره های شکسته بویژه تکه سفال های بدون لعاب دیده شد که همگی جمع آوری گردید.»

مشخصات زندان سلیمان

لبه سنگی گودال حفره در برخی قسمت ها متورق شده، چنانکه مقدار زیادی از دیواره گودال در اضلاع جنوب و جنوب غربی به ارتفاع حدود 8 متر بر اثر زلزله به داخل حفره فرو ریخته و در چند قسمت نیز بخشی از این دیواره در حالت جدا شدن و ریزش است. ضمنا بقایای آثار معماری مربوط به معبد هزاره اول ق . م که در پیرامون طوقه احداث شده و مصالح آن از تخته سنگ و لاشه سنگ های درشت به شکل خشکه چین انتخاب گردیده و در مجموع معماری خشنی دارد، به شدت صدمه دیده است.

نکته قابل توجه دیگر در مورد کوه زندان وجود گاز و چشمه های گاز دار در داخل گودال است که هنوز هم دیواره های فرو نشسته یک چشمه گازدار در کف حفره زندان فعالیت دارد. البته چشمه درون دهانه را در حال حاضر از ارتفاع 80 متری نمی توانیم مشخص کنیم. زیرا عمق آوار و لایه های رسوبی فروریخته به داخل حفره زندان، اجازه رویت آن را نمی دهد. در حالت کلی زندان ساختار رسوبی بسیار مشابهی همانند وضعیت فعلی تخت سلیمان دارد.

تونل حفاری شده در پشت کوه زندان سلیمان

در دهه 60 میلادی به منظور بررسی و مطالعه ساختار درونی گودال، هیئت باستان شناسی آلمانی از سمت شمال شرقی دامنه کوه اقدام به حفر تونلی نمود که بعد از عملیات، مجددا مسدود گردیده است.

آتشكده های ساسانی شكل شرعی معابد، مثل معابد یونانی یا رومی را ندارند. آنها در مفهوم ایران باستان «آیدنه» یعنی پرستشگاه هستند و می توانند به شكلهای كاملاً متفاوت از چهار طاقی های ساده تا آتشكده هایی با فضاهای زیاد بنا شده باشند.جایگاه مقدس روی تخت، یعنی آذر گشنسب، نماد وحدت سرزمین ایران بوده و از آتشكده های بزرگ است.این آتشكده دارای اتاق های زیادی است. در مركز بنای آتشكده معمولا یك اتاق مربع به شكل یك چار طاقی با محراب آ تش ساخته شده است.

چهار طاقی آتشکده آذرگشنسب

دومین اتاق ( یز شن ـ گاه ) است كه در آن اتش را وقتی برای نیایش در معرض دید نیست شعله ور حفظ می كردند. حیاطها، باغها، انبارها، سكونتگاههای موبدان و اتاقهای خزانه ی جایگاه مقدس فضاهای دیگر آتشكده هستند.از جلو ایوان جنوبی به چهار طاقی یعنی مركز جایگاه مقدس از آجر ساخته شده است. بخش مركزی از یك اتاق مربع شكل با اضلاع 8 متر كه زمانی داری سقفی گنبدی بوده است تشكیل می شود. در هر ضلع اتاق یك طاق عریض قرار دارد كه بنا به همین دلیل نیز چها طاقی خوانده می شود. دور این اتاق مركزی یك دالان امتداد پیدا می كند كه زمانی به وسیله نرده های باریكی از اتاق مركزی مجزا بوده است. در این اتاق مراسم نیایش بجا می آمده است. یك گود چهار گوش در كفی از 8 ردیف آجر ایجاد شده كه در آن آتشدان قرار می گرفته وچهار سكو با حفره هایی برای قرار دادن نوشابه ای كه در مراسم نیایش نوشیده می شده قرار داشته است.

کوه بلقیس در هشت کیلومتری شمال شرقی تخت سلیمان با دو قله بلند با ارتفاع ۳۲۰۰ متر و ۳۶۵۵ متر در ادامه سلسله کوههای شرق دریاچه ارومیه واقع گردیده. روی قله جنوبی استحکامات و قلعه تخت بلقیس قرار دارد. ساختمان قلعه کاملآ مدور واز سنگ بنا شده. لذا می توان تصور کرد که از این بنا به عنوان برج دیده بانی استفاده می شده. بین دو قله کوه دریاچه بسیار زیبایی که از ذوب شدن برف کوه‌ها بوجود آمده در بیشتر ماههای سال قابل مشاهده است هر چند در سالهای اخیر به جهت کمی بارش تابستانها آب دریاچه خشک می شود.

قلعه تخت بلیقیس در سال ۱۹۵۹ توسط فون دراوستن مورد بررسی قرار گرفت وبعد از آن همه ساله توسط هیات باستان‌شناسی مورد بازدید قرار گرفت. ودر سال ۱۹۶۶ و ۱۹۶۹ به وسیله دیتریش هوف بررسی و مساحی شد.



مشخصات قلعه تخت بلقیس

حصار استحکامات فضایی حدود ۵۰ در ۶۰ متر که به صورت پلکانی با ارتفاع زیادی ادامه یافته و در حدود ۹ ارک مشخص است. در درون حصار ساختمان تقریباً مربع شکل و ایوانی در جلو می توان دید. که محور آن در جهت تخت سلیمان قرار گرفته. در جلو بنا یک تراس چند طبقه قرار دارد که اتاقهای پناهگاه مانندی با سقف گنبدی می باشد.



تاریخ بنا

نوع معماری آجرهای که در ابعادآجرهای ساسانی هستند همچنین قطعات سنگ، ماسه زرد رنگ با علائم حجاری ساسانی تاریخ‌گذاری بنا را به دوره ساسانیان نزدیکتر می کند.

آثار باستانی در تخت سلیمان

مجموعه بناهای تاریخی در تخت سلیمان در اطراف دریاچه‌ای طبیعی ساخته شده است. آب این دریاچه که از عمق ۱۱۶ متری از درون زمین به سطح می‌آید و به زمین‌های اطراف می‌ریزد دارای املاح زیادی است که آن را برای آشامیدن و کشاورزی نامناسب کرده است. رسوب‌های حاصل از این املاح در طی قرن‌ها لبه دریاچه را شکل داده و متغیر کرده است.

آثار بناهای دوره‌های اشکانیان و ساسانی و ایلخانان مغول در این محل یافت شده است. مهم‌ترین آثار بجا مانده آن آتشکده و تالارهای دوره ساسانی است. برخی آثار ساسانی دیگر نیز در کوه بلقیس و زندان سلیمان در نزدیکی تخت سلیمان ساخته شده است. کاوشگاه باستانی شیز از سوی یونسکو به عنوان میراث جهانی شناخته شده است و طرحهای بزرگی برای بازسازی و کاوش در آن در دست اجرا است.

دریاچه تخت سلیمان

چشمه تخت سليمان هزاران سال پيش شروع به جوشيدن كرده و به تدريج بر اثر لعاب حاصل از ترکیبات موجود در آب، لبه بيروني چشمه رسوب بسته و بالا آمده است. اين روند هزاران سال ادامه يافته و باعث شده كه آب چشمه گلداني در پيرامون خود بسازد به نحوي كه هم اينك ارتفاع تپه حاصل از روند فوق و همچنين عمق درياچه ناشي از جوشش آب چشمه به حدود 62 متر مي رسد. با توجه به اين كه ارتفاع رسوب دور درياچه از دوره ساساني تاكنون، يعني در طول 1400 سال گذشته حدود 12 متر افزايش يافته، مي توان گفت: به ارتفاع گلدان درياچه تقريبا در هر سال کمی کمتر از 9 ميليمتر افزوده شده است.

برخی آثار به جای مانده بر روی تخت سلیمان برخی آثار به جای مانده بر روی تخت سلیمان
برخی آثار به جای مانده بر روی تخت سلیمان

اين واقعيت كه ارتفاع مجموعه تخت سليمان از خط القعر محيطي كه در آن قرار دارد 62متر يعني برابر عمق درياچه است، ثابت مي كند كه كف درياچه به وسيله املاح آهكي رسوب گذاري نشده و در طول سال هاي شكل گيري آن ثابت بوده است. بنابراين در صورتي كه اشيايي در طول تاريخ به داخل درياچه پرت شده باشد، در داخل گل و لاي كف درياچه مدفون نشده و از طريق غواصي قابل كشف هستند. لبه بالايي درياچه، داراي پيشرفتگي نازكي در داخل آب است، اما باقي ديواره درياچه كاملا عمودي است. از اين بابت مشخص است كه در ادوار مختلف، لبه اضافي درياچه به تدريج شكل گرفته، بزرگ و بزرگتر شده و به همين دليل شكسته و به داخل درياچه افتاده است. بنابراين عمق ناحيه داخلي درياچه همان 62متر اوليه باقي مانده، ليكن نواحي حاشيه اي كف آن شيب پيدا كرده است. ارتفاع اين شيب بين 46 تا 49 متر است. از ديگر سو اگر بديهي بدانيم كه ريختن اشياء تاريخي در داخل درياچه از ساحل آن رخ داده باشد، اين اشياء مي بايست در حاشيه محيط دايره كف درياچه افتاده باشند. بنابراين به نظر مي رسد كه كشف، منوط به لايروبي بخش حاشيه اي كف درياچه و برداشت مثلثي از خاك به ارتفاع حدود ده الي پانزده متر است. اين لايروبي مي بايست تا عمق 62متري ادامه يابد؛ به شكلي كه كف حاشيه درياچه همسطح مناطق مركزي آن شود.


برخی دیگر از آثار به جای مانده برخی دیگر از آثار به جای مانده
برخی دیگر از آثار به جای مانده

اولين گزارش مربوط به انداختن اشياء قيمتي در درياچه، به دوران كورش كبير پادشاه هخامنشي باز مي گردد. طبق اين گزارش در سال 547 قبل از میلاد، كورش پس از اينكه بر كروسوس پادشاه ليديه پيروز شد، شاه شكست خورده را به ايران آورد و در مكاني بهنام "بارن"، نزديك همدان اقامت داد و خزانه اشياء قيمتي او را به عنوان نذر در آب درياچه مقدس انداخت.
كروسوس، پادشاه ليدي، در تاريخ جهان به ثروتمند بودن معروف است. او اولين پادشاهي است كه به ضرب سكه پرداخت. ثروت او به اندازه اي بود كه هنوز هم اروپاييان اشخاص بسيار پولدار را به كروسوس تشبيه مي كنند. بنابراين اين درصورتي كه افسانه نذر كورش كبير واقعيت داشته باشد، با توجه به اينكه در هيچ دوره اي از تاريخ امكان دسترسي به عمق اين درياچه وجود نداشته، مي توان اميدوار بود كه اين گنج پيدا شود.
در دوره اشكاني نيز چندين گزارش از جنگ هاي بين امپراتوري روم و پادشاهي اشكاني گزارش شده است. بر طبق يكي از اين گزارشات، داستان تاريخي "كلئوپاترا" و "آنتوني" که در تاريخ روم، مصر و جهان معروف است. سردار رومي "آنتونيو"، در سال 36 قبل از ميلاد به محاصره قلعه "گنزك" پرداخت. در جريان اين محاصرات نگهبانان آتشكده مقدس هر زمان كه احساس مي كردند امكان سقوط قلعه وجود دارد، اشياء قيمتي موجود در آتشكده و معبد ناهيد را به داخل درياچه مي انداختند. بنابراين مي توان اميدوار بود كه مقدار زيادي از نذورات دوره اشكاني در كف درياچه موجود باشد.
در دوره ساساني نيز دست كم، يك بار قلعه تخت سليمان به وسيله نيروهاي روم شرقي به اشغال درآمده است. بر طبق اين گزارش در جريان جنگ هاي خسروپرويز با "هراكليوس"، پادشاه روم، اين قلعه به تصرف نيروهاي رومي درمي آيد (624ميلادي). گمان مي رود كه موبدان آتشكده پيش از تصرف قلعه به وسيله نيروهاي متخاصم، نذورات و گنج هاي موجود در آن را به داخل آب انداخته باشند. در اين صورت مقادير زيادي اشياء قيمتي دوره ساساني نيز در كف درياچه قابل اكتشاف است.
در جريان جنگ هاي صدر اسلام و تصرف ايران به وسيله اعراب نيز، قلعه به محاصره نيروهاي خليفه دوم درمي آيد. بعيد نيست كه در این زمان هم گنج ها هایی نيز به قعر درياچه ريخته شده باشند.  از نگاه موبدان زرتشتي اين درياچه متعلق به ناهيد (آناهیتا) الهه آبها؛ بوده، بنابراين ريختن اشياء نذري به داخل آن اصولا به منظور حفظ اين اشياء به وسيله صاحب آن تلقي مي شده و جايز و مباح بوده است.
در دوره ساساني بويژه در زمان خسرو انوشيروان (579-531 ميلادي) و خسرو پرويز، توجه خاصي به عمران و آباداني اين محوطه معطوف گردیده، و به عنوان يكي از معابد بسيار با اهميت تلقي شده است. آتشكده آذر گشنسب در متون قديم داراي اسامي متعددي است از جمله به زبان پهلوي؛ گنزك (GANZAK) يا گنجه ناميده مي شده، روميان آنرا گزكا (GAZKA) و اعراب شيز (SHIZ) مي گفته اند. در زمان ايلخانان نیز به آن "ستوريق" گفته شده است.
"تخت سليمان" از اسامي متاخر مجموعه مي باشد كه عامه مردم به علت عدم اطلاع از عملكرد اصلي و زمان ساخت آن، با توجه به احاديث و روايت مذهبي در مورد اقتدار حضرت سليمان، اين امكان را بدان منسوب داشته و به همين جهت محل ياد شده حالت مقدس پيدا کرده و مردم خود را موظف به حفاظت و مراقبت از اين محل مي دانستند.
بعد از زوال حكومت ساساني و پذيرش دين اسلام توسط ايرانيان، اين مجموعه عظيم كه در جنگ هاي ايران و روم در زمان خسرو پرويز به شدت آسيب ديده بود، ديگر رمق تجديد حيات نيافت، اما تا قرن 4 ه. ق. تعداد اندكي از معتقدان آئين زرتشت در اين محل اسكان داشته و آتشكده نيز در مقياس كوچكتري مورد استفاده بوده، در زمان حكومت آباقاخان مغول با انجام تعميرات وسيع و چشمگير و احداث بناهاي جديد، از اين مكان مدتي به عنوان پايتخت تابستاني و تفرجگاه استفاده مي شود. بعدها محل مذكور توسط عامه مردم به صورت شهركي كم اهميت با مشاغل متنوع تا قرن 11 ه. ق. ادامه حيات مي دهد.
اگرچه گزارش هايي دال بر استفاده از اين قلعه در دوره خلفاي عباسي در دست است، ليكن تخت سليمان در اين زمان از اهميت زيادي برخوردار نبوده. بعدها در دوره پادشاهي ايلخانان مغول در زمان "باقاخان"، دومين پادشاه اين سلسله و برادرزاده هلاكوخان (680تا 663 ه. ق.)، قصر و عمارتي در كنار اين درياچه بنا گرديد. خوشبختانه امراي مغول آثار ساساني را تخريب نكردند و ساختمان هاي خود را در كنار و يا بر روي اين آثار بنا نمودند. از همين رو در حال حاضر بخشي از آثار دوره ساساني در زير آثار دوره ايلخاني مدفون است. وجود يا عدم وجود چنين آثاري را مي توان با حفر گمانه هاي آزمايشي معلوم كرد. بايد توجه داشت كه عمق اين گمانه ها دسته كم مي بايست 12 متر از سطح درياچه باشد.
با توجه به مجموعه موارد فوق بي ترديد كاوش در درياچه تخت سليمان بسيار بااهميت است و مي بايست به عنوان يك اقدام ملي در دستور كار سازمان هاي مربوط و به خصوص ميراث فرهنگي قرار گيرد. در بيان ارزش سرمايه گذاري در حفريات تخت سليمان همين بس كه اولين سرمايه گذاري انجام شده در اين مورد به وسيله بانك ((بورگهارت و بروكلشن – Burghard Brokelschen)) دورتموند آلمان انجام شده و كاملا جنبه اقتصادي داشته است. در حال حاضر مهم ترين مشكلي كه در جهت انجام اين مهم وجود دارد عمق زياد درياچه است كه غواصي در آن را غيرممكن مي كند. در تلاش هايي كه به وسيله هيات هاي كاوش اروپايي انجام شد هيچ غواصي نتوانست در عمق بيش از 32متر غور كند و غواصي در عمق 62متري درياچه عملا غيرممكن مي نمايد. چرا كه فشار آب داخل آن بسيار زياد و همچنين آب داراي املاح غليظ و سنگين است.
به نظر مي رسد كه بهترين روش براي كاوش در قعر درياچه تخليه موقت آب آن باشد. اين كار از دو طريق ممكن است: اول اينكه به وسيله پمپ هاي شناور قوي با دبي بيشتر از فوران چشمه به تخليه آن بپردازند. طبق برآورد انجام شده در هر ثانيه حدود 100 ليتر آب از چشمه كف درياچه فوران مي كند (راهنماي تختسليمان، ص.12). ديگر اينكه به وسيله حفر تونلي افقي از حاشيه تپه تخت سليمان آب درياچه را تخليه و پس از انجام عمليات كاوش تونل را ببندند تا دوباره آب به سرمنزل خود بازگردد. به نظر ميرسد راه حل دوم ساده و عملي باشد. طول اين تونل با توجه به نقشه توپوگرافي منطقه مي بايست حدود 200 متر در نظر گرفته شود. راه حل سوم تلفيق دو راه حل فوق است، يعني استفاده از تونل افقي و پمپ هاي شناور در يك زمان، به اين ترتيب مي توان با هزينه و زمان كمتري به نتيجه رسيد. در ضمن پيشنهاد مي شود كه با استفاده از زيردريايي هاي اكتشافي كوچك (يكنفره) پيش از شروع عمليات كاوش، كف درياچه به دقت مورد بازبيني و نقشه برداري قرار گيرد. استفاده از دوربين هاي زيرآبي داراي پروژكتور و كنترل از راه دور نيز براي انجام اين مقصود مفيد خواهد بود. هزينه اين عمليات نيز چندان زياد به نظر نمي رسد، كافي است كه امتياز تهيه گزارش به موسسات تحقيقات بين المللي جغرافيا (مانند نشريه نشنال جغرافي) داده شود تا ايشان نسبت به اعزام هيات اكتشافي و دوربين و زيردريايي اقدام كنند. پيش از اين نيز هيات كاوش آلماني از دوربين تلويزيوني و همچنين چنگك براي درآوردن اشياء باستاني از زير آب درياچه استفاده كرده اند، اما در گزارش هيات درباره موفقيت يا عدم موفقيت اين كار حرفي زده نشده است. چه بسا كه نخواسته اند ايرانيان از نتيجه كاوش كف درياچه باخبر شوند. در جريان اين كاوش، سطح كف درياچه داراي ناهمواري زيادي گزارش شده است. از آنجايي كه كف درياچه زندان سليمان كاملا مسطح است به نظر مي رسد كه ناهمواري گزارش شده مربوط به آثار تاريخي بيشماري باشد كه در كف درياچه افتاده است. هيات آلماني تلاش كرد كه به وسيله چنگك به درآوردن آثار از كف درياچه اقدام نمايد اما دو عدد از چنگك ها شكست و ظاهرا موفقيتي كسب نشد!
خلاصه اينكه مجموعه تاريخي تخت سليمان از نظر وجود آثار باستاني با دارابودن آثار چندين دوره تمدني كاملا غني است و از نظر اسطوره شناسي نيز سرشار از مطالب جذابي است كه نظر هر صاحبذوقي را به خود جلب مي كند. تاريخ اين مجموعه نيز با تاريخ ايرانيان، ايتاليايي ها، يهود، مسيحيان و مغول ارتباط تنگاتنگي دارد. از ديد اقتصادي نيز چه به لحاظ جلب گردشگر از سراسر جهان و چه به لحاظ وجود گنج هايي كه در كف درياچه مدفون است، كاوش در تخت سليمان كاملا مقرون به صرفه به نظر مي رسد. اگرچه در حال حاضر سازمان ميراث فرهنگي در حال كاوش در منطقه است اما حجم اين عمليات به قدري كم است كه به قولي 300 سال طول خواهد كشيد …!
برای دیدن این اثر تاریخی می توان از دو مسیر مختلف استفاده کرد. مسیر زنجان و مسیر تکاب. در صورتی که تنها قصد دیدن این اثر را دارید بهتر است از مسیر تکاب استفاده کنید. جاده های مناسب و هموارتر آن کمک زیادی به آسایش شما می کند. مخصوصا اگر ماشین شخصی نداشته باشید، مسیر تکاب قطعا برای شما ارزانتر خواهد بود. تا تکاب می توان با اتوبوس طی طریق کرد و بعد از آن مسیر کوتاه 42 کیلومتری باقی مانده را می توان با کرایه اتومبیل طی کرد. علاوه بر این؛ مسیر زنجان-دَندی-تخت سلیمان، مسیری کوهستانی و پر فراز و نشیب (البته آسفالت) است و ممکن است کمی خسته کننده باشد. تخت سلیمان در منطقه ای کوهستانی و به طبع، سردسیر قرار گرفته و با شروع فصل پاییز سرمای زیادی بر این منطقه حاکم می شود و ممکن است لذت دیدن عجایب منطقه را کمتر کند.

منابع

• رضا، عنایت الله. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۵

معین، محمد. فرهنگ فارسی، جلد ششم، چاپ سوم. تهران: انتشارات امیر کبیر، ۱۳۵۸

تخت سلیمان

محمدی، علی. تکاب افشار. تهران: ناشر، مؤلف کتاب، علی محمدی، ۱۳۶۹