مقالات - تاریخی

آثار تاريخي استان آذربايجان غربي

    استان آذربايجان غربي  داراي آثار  تاريخي  متعددي از  كهن ترين  ادوار بشري بوده  و تاکنون  400  اثر         ارزشمند آن در فهرست آثار به ثبت رسيده است كه تخت سليمان يكي از آثار ارزشمند ثبت شده جهاني در اين سناد قرار دارد .                                                                                                 

   آثار تاریخی استان به شرح زیر است:

كاخ ها و عمارات

کاخ باغچه چوق

      اين مجموعه باشكوه با زير بناي دو هزار متر مربع در داخل باغ بزرگي به وسعت 11 هزار متر مربع كه داراي انواع درختان ميوه ، گل ها ، درختان زينتي و چشمه آب جاري است ، در روستاي باغچه جوق در فاصله 8 كيلومتري ماكو به بازرگان قرار دارد. اين ساختمان مجلل و تاريخي توسط اقبال السلطنه ماكويي از حكام مقتدر اواخر دوره قاجاريه و يكي از سرداران مظفرالدين شاه قاجار احداث شد و داراي واحدهاي ساختماني به شرح ذيل است :

- هشتي نسبتا كوچك ورودي با سقف رسمي بندي و نقاشي شده و نيز حصار دروني و قسمتي از فضاي محوطه سازي و تراس بندي شده باغچه با حوض آب و نرده هاي چدني محصوركننده اين بخش.

- ساختمان مركزي و اصلي قصر در دو طبقه با دو پيش آمدگي قرينه ، سقف شيرواني و طراحي هاي گچبري به شكل نرده هاي خراطي شده در اطراف بام.

مهمترين قسمت كاخ ، تالار مرتفع و كشيده و آئينه كاري و گچبري شده حوضخانه است. تمام واحدهاي معماري بر محور اين تالار احداث شده اند و از نظر مصالح ، سيستم آرایش و نوع در و پنجره داراي شيوه خاصي است. علاوه بر ويژگي هاي معماري ايراني تأثير و نفوذ شيوه معماري فرنگي به ويژه هنر معماري روسيه ای اواخر قرن نوزدهم ميلادي در آن مشهود است.

- ساختمان سنگي معروف به آشپزخانه: اين بنا عمارتي است دو طبقه با سنگ مرمر و سقف شيرواني.

- ساختمان هاي گلخانه ، حمام ، انباري و نگهباني از الحاقات ديگر اين مجموعه هستند.

کاخ سردار ماکو از نظر تزئینات ویژگیهای زمان خود را دارد. گچبري ها و آئينه كاري هاي تالار حوضخانه ، طاق نماهاي تزئيني ، ارسي ها ، كاغذ ديواري هاي گران قيمت ، برخي از مخمل و داراي طرح گل و بوته و نيز پرده هاي اشرافي تزئينات جبهه دروني كاخ را تشكيل مي دهند.

در ضمن وسایل زندگی اقبال السلطنه نیز در کاخ وجود دارد،مثلا اولین گرامافونی که به ایران وارد شده در این کاخ به چشم میخورد که طول بوق آن 60 سانتی متر و ارتفاع پایه آن بیش از یک متر است.

تزئينات نماي بيروني عبارتند از : آزاره سنگي از مرمر مرغوب با نقوش حجاري شده از گل و بوته ،              قاب بندي ها و شمشه هاي گچي ، اشكال گل و بوته ، مجسمه هاي نيم برجسته حيوانات ، فرشته و انسان ، ستون هاي نیمه برجسته گچبری شده و نوعی کادرهای مستطیل شکل که داخل آنها با شن های بادامی پرشده و نيز در و پنجره و نرده هاي چدني كه تماما در ساختمان مركزي قصر متمركز شده است(حیدری،1382،ص120).  

عمارت كلاه فرنگي

    اين بنا در خيابان طالقاني شهر ماكو قرار دارد. عبارت كلاه فرنگي قسمتي از يك مجموعه بزرگ متعلق به علي قلي خان بيات ماكو است و قدمت آن به اواخر دوره قاجاريه مي رسد.اين بنا در دو طبقه احداث شده است. نماي بيروني به شكل 8 ضلعي و نقشه آن از داخل به شكل صليب است. دور تا دور بنا داراي بالكن است. اين بالكن داراي 20 ستون چوبي ، تزئينات گچبري ماهرانه ، نقش هاي گل و بوته ، آئينه كاري ، نقاشي هاي رنگ و روغن و پنجره هاي ارسي با نقوش مختلف هندسي است نرده هاي چوبي خراطي شده بالكن زيبايي خاصي به اين عمارت بخشيده است(روابط عمومی صداوسیما،1383،ص20).

ساختمان شهرباني ماكو

     اين بنا در خيابان امام ماكو قرار دارد و در اصل منزل مسكوني «كاظم خان» یکی از ملاکین ماکو بود و

بعدها توسط شهرباني سابق خريداري شد.تاريخ احداث اين بنا نامشخص است اما با توجه به كتيبه موجود در تالار آئينه ساخت آن سال 1320 ه.ق است.اين بنا در دو طبقه احداث شده است، طبقه اول فاقد تزئينات خاص و داراي قسمت هاي وسيعی است.مهمترين و باارزش ترين فضاي بنا تالار بزرگ آئينه كاري آن واقع در طبقه دوم است.

    تزئينات بنا شامل آئينه كاريهاي تالار ، ارسي ها ، مجسمه هاي گچي و سرستون هاي نيم برجسته  نمای خارجی است.مصالح به کار رفته در این بنا از دو نوع متفاوت است.در جبهه خارجی از سنگ هاي مالوني و در جبهه داخلي از خشت خام استفاده شده و بام خانه نيز به صورت شيرواني است(حیدری،1382،ص120).  

ساختمان بانك ملي ماكو

    اين بنا در خيابان سعدي شهر ماكو قرار دارد و متعلق به احمدخان بيات ماكو معروف به افخم السلطنه بود و قدمت آن به سال  1276 مي رسد اين بنا زماني بيمارستان ارتش بود و بعد از اشغال ماكو توسط روس ها به عنوان ساختمان كنسولگري مورد استفاده قرار گرفت.در زمان نخست وزيري قوام السلطنه تا سال 1352 نيز به عنوان بانك ملي مورد استفاده بود.

    اين بنا شامل دو طبقه همكف و زيرزمين است. تزئينات بنا شامل گچبري ، آئينه كاري ، نقاشيهاي ديواري ، پنجره هاي ارسي ، درهاي چوبي ، گچبري ها و ... است.

ساختمان شهرداري اروميه

     اين ساختمان در ميدان انقلاب اسلامي قرار دارد. اين بنا با طراحي معماران آلماني در حدود سال 1310 ش توسط «ملا اوستا» چيره دست ترين معمار زمان خود ساخته شد. از مهمترين رويدادهاي تاريخي كه در اطراف اين بنا روي داده است مي توان به واقعه بمباران پادگان توسط ارتش روسيه در حمله متفقين به ايران (30 شهريور 1320) اشاره كرد .

     در اثر اين واقعه قسمتي از نماي جنوبي بنا تخريب شد.بازسازي و مرمت اين بنا توسط استاد مهبور و يك استادكار ارمني انجام گرفت. نماي خارجي ساختمان اداري دو نيم برج است. پنجره هاي اين ساختمان داراي قاب بندي و سقف آن نيز شيرواني است(حیدری،1382،ص117).

ساختمان شهرباني اروميه

    اين بنا در كنار ساختمان شهرداري و ستاد ارتش در ميدان انقلاب شهر اروميه قرار دارد و از اهميت بسيار زيادي برخوردار است. اين بنا به خاطر داشتن دو اتاق در طرفين و معماري ساده به عمارت كلاه فرنگي معروف است و مانند ساير بناهاي تاريخي داراي پله هاي پيچ در پيچ و مدور است. باني اين ساختمان «معمار آجري» بود كه حدود نيم قرن پيش وفات يافت(حیدری،1382،ص117).

ساختمان جهاد دانشگاهي

    اين بناي يكصد و بيست ساله با هزار و 500 متر مربع مساحت در خيابان شهيد بهشتي شهرستان اروميه قرار دارد. بعد از دارلفنون اين اولين ساختمان آموزش طب و نيز بيمارستان در ايران بود. ساختمان جهاد دانشگاهي اروميه به اندازه 10 پله از كف حياط بالاتر است و زيرزمين نيز دارد.ورودي ساختمان به فضاي كوچكي منتهي مي شود كه به 6 اتاق بزرگ و يك اتاق كوچك راه دارد.طبقه اول داراي سه اتاق است و بالكن نيز در سمت شمال آن قرار دارد. اين بناي يكصد و بيست ساله با هزار و 500 متر مربع مساحت در خيابان شهيد بهشتي شهرستان اروميه قرار دارد. بعد از دارالفنون اين اولين ساختمان آموزش طب و نيز بيمارستان در ايران بود. ساختمان جهاد دانشگاهي اروميه به اندازه 10 پله از كف حياط بالاتر است و زيرزمين نيز دارد. ورودي ساختمان به فضاي كوچكي منتهي مي شود كه به 6 اتاق بزرگ و يك اتاق كوچك راه دارد. طبقه اول داراي سه اتاق است و بالكن نيز در سمت شمال آن قرار دارد.

عمارت چهاربرج اروميه

     عمارت چهاربرج اروميه ساختمان بزرگي است كه به دستور رضاقلي خان بيگلربيگي فرزند موسي خان بنا شده است.عمارت چهار برج داراي اتاق هاي مزين متعدد با قسمت هاي اندروني و بيروني و حمام و غيره بوده و به اين لحاظ به چهاربرج مشهور است كه در چهارگوشه آن چهاربرج احداث گرديده و عمارت را به صورت قلعه اي مجهز به وسايل دفاعي درآورده است.اين عمارت محل پذيرايي و ميهماني اعيان و بزرگان و در عين حال بازداشتگاه برخي از اسرا بوده است كما اينكه كريم خان زند و بسياري از رجال بزرگ ايران در اين عمارت پذيرايي شده اند.

همچنين سيد محمد علي باب نيز چند روزي را در اين عمارت مورد بازداشت قرار گرفته است و به همين سبب نيز اين عمارت در نزد طرفداران او جنبه تقديس داشته است(روابط عمومی صداوسیما،1383،ص21).

قلعه ها و دژها

   استان آذربايجان غربي به دليل ويژگي هاي تاريخي ... از نظر تعداد قلاع و دژ در رديف استانهاي قلاع دار كشور محسوب مي شود.

قلعه هاي استان را به سه دسته مي توان تقسيم كرد :

اول: قلعه هايي كه به منظور حفاظت از املاك و اموال پرستشگاه و اولياي آنها به وجود آمده است مانند تخت سليمان.

دوم : قلعه هاي شهر كه همزمان با پديد آمدن شهرهاي فئودالي به وجود آمده اند. اين گونه قلعه ها معمولا با لايه هايي از جندق و بارو احاطه شده  اند. اشكال تكامل يافته اين نوع قلعه ها شهرهايي هستند كه با برج و بارو و دروازه مشخص شده اند.

سوم : قلعه هايي كه داراي نقش تدافعي ويژه اي بوده اند كه در حقيقت قرارگاه هاي نظامي به شمار       مي آمدند.چنين قلعه هايي عمدتا در نواحي استراتژيك و صعب الوصول احداث مي شدند.

قلعه موجود در استان به شرح زير مورد بررسي قرار مي گيرد:

تخت سليمان :

     تخت سليمان و مجموعه آثار باستاني و تاريخي آن يكي از مهمترين و مشهورترين مراكز تاريخ و تمدن ايران و جهان محسوب مي شود و اين اهميت تا حدي است كه اين اثر در فهرست آثار جهاني به ثبت رسيده است.تخت سليمان در «محال افشار» و تقريبا 45 كيلومتري شمال شرق شهرستان تكاب قرار دارد. اين محل كه مورخان آن را «گنژگ» عهد ساساني يا شيز و «گنجك» دوره اسلامي دانسته اند و روميان آن را گزكا و اشكانيان آن را مراآسپا ناميده اند با استناد به آثار به دست آمده از كاوش هاي باستاني و مطابقت آن با متون تاريخي محل يکي از 3 آتشكده مهم و معتبر عهد ساساني يعني آتشكده آذرگشسب بوده كه خسرو پرويز دوم نيز كاخي در جوار آن بنيان نهاده بود و ايامي از سال را در آن اقامت مي كرد.

     معبد كاخ ساساني در حمله هراكليوس امپراطور بيزانس روم شرقي به سال 624 م منهدم شد. اگر چه آثار بازسازي و مرمت از دوره خلفاي عباسي در اين منطقه ديده شده و نمونه سفالهاي پيش از قرن هفتم ه.ق نيز ضمن كاوش هاي اين مجموعه به دست آمده است اما دوره رونق و عمران مجدد آن مربوط به زمان حكمراني دومين ايلخان مغول و برادرزاده هلاكوخان يعني آباقاخان (680-663- ه..ق) است كه آن را براي قصر تابستاني خود مناسب تشخيص داده بود.

تاريخچه كاوش باستان شناسي تخت سليمان :

    عمليات كاوش و حفاري در اين مجموعه كه از گذشته تا به امروز در اين منطقه ادامه داشته است طرح كلي كاخ و آتشكده ساساني و بناهاي ايلخاني را مشخص و معين ساخته است. مجموعه تخت سليمان بر روي صفحه و تخته سنگ طبيعي به ارتفاع 20 متر از سطح دشت كه عموما از لايه هاي رسوبي درياچه تشكيل شده است قرار دارد. آثار اين مجموعه تماما داخل حصار و ديوار بيضي شكل آن  كه دور  تا دور  صفحه گسترده  باشد  بنا  شده  است. حصار بيروني از سنگ هاي لاشه در ابعاد مختلف و به ضخامت 5 متر و ارتفاع 14 متر تشكيل شده و محيط بيروني آن 1200 متر است. لايه بيروني حصار با سنگ هاي مكعبي ترشدار نماسازي شده است و دور تا دور آن 38 برج دفاعي مخروطي شكل وجود دارد كه هم از نظر شرايط ایستايي حصار و هم به دليل مسائل تدافعي و نظامي حائز اهميت است. بناي ديوار حصار بيروني متعلق به دوره ساساني است و در دوره ايلخاني فقط ضمن مرمت سقف هاي فروريخته آن دروازه جديدي نيز در بخش جنوب شرقي مجاور دروازه جنوبي ساساني به آن الحاق شده است.

    دو دروازه ساساني يكي در شمال تخت سليمان و ديگري روبروي آن در جنوب و كاملا در محور درياچه و آتشكده ساخته شده اند. دروازه جنوبي جنبه خاص داشته ولي دروازه شمالي كه بلندتر و عريضتر است معبر عام آتشكده بوده است.

   داخل حصار بیضي شكل دو مربع مختلف المركز و هم محور به چشم مي خورد درياچه در مركز مربع جنوبي (مربع بزرگتر) و آتشكده در مركز مربع شمالي (مربع كوچكتر) قرار گرفته است. دور تا دور اين مربع را حصار مستطيل شكلي به طول تقريبي 250 متر و عرض تقريبي 150 متر قرار گرفته و 60 برج نيمه مدور آن را احاطه كرده است. اين درياچه عميق به شكل بيضي ناقص است و هماهنگي و تقارن جالبي را با بيضي حصار تخت القاء مي كند.

    اين درياچه كه حداكثر عمق آن 110 متر است به صورت چشمه جوشاني از طبقات تحت الارض فوران      مي كند و طبق محاسبه اي كه انجام گرفته در هر ثانيه صد ليتر آب از دل زمين مي جوشد. آب درياچه به وسيله دو جوي سنگي و رسوبي به بيرون از تخت جريان مي يابد و اراضي زراعتي را مشروب مي سازد.

     درياچه به صورت كاسه اي گود از سطح اطراف حدود يك متر پائين تر است. در مواقع پرآبي و طغيان درياچه ، آب آهكي فسفردار آن رسوباتي برجاي مي نهد و اين رسوبات طي ساليان متمادي لايه هاي رسوبي از خود برجاي گذاشته است. در جبهه شمال غربي درياچه و در زاويه مربع بزرگتر ، ايوان رفيع ساساني معروف به ايوان خسرو كه از آجر قرمز و ملاط ساروج ساخته شده قرار دارد.در حال حاضر از اين ايوان جز يك جرز و آواره ديوار آن چيزي باقي نمانده است. قطر دهانه ايوان 5/18 متر و عمق آن 20 متر است.

    ايوان ساساني بعد از ويراني توسط ايلخانان بازسازي شد اما مصالحي كه در بازسازي آن به كار رفته قلوه سنگ و ملاط گچ است و همين اختلاف مصالح محدوده اثر ساساني و ايلخاني را مشخص مي سازد.ايوان به دو اتاق يا حوضخانه هشت گوش راه مي يابد كه مربوط به دوره ايلخانان است. در جبهه جنوبي ايران خوابگاه منتسب به خسرو پرويز قرار دارد. اين خوابگاه در سطحي پائين تر از سطح آثار ديگر قرار گرفته و با يك راه مخفي به كنار درياچه باز مي شده است. در مركز مربع شمالي آتشكده معروف واقع شده است كه از سوئي رو به دروازه شمالي دارد و از جنوب هم راه به درياچه مي برد.

    يقينا در زمان آباداني و رونق آتشكده ، سطح آب درياچه ، همسطح كف درگاه ورودي جنوبي آن بوده است و از آن زمان تاكنون بالغ بر يك متر سطح آب و رسوبات آن بالا آمده است.در حد فاصل آ تشكده و دروازه شمالي ، چندين راهرور و حياط به چشم مي خورد كه كار كاوش و خاكبرداري آنها هنوز پايان نيافته است.آتشكده آذرگشسب كه به طور كامل حفاري شده مجموعه اي است مشتمل بر يك تالار مركزي مربع شكل با چهار جرز قطور آجري (با نقشه چهار طاقي) كه يك گنبد بزرگ آجري آن را مي پوشاند و در حال حاضر فروريخته و تنها اشاراتي از آن باقي مانده است. آنگاه سي اتاق در ، راهرو ، ايوان ، حياط و تالارهاي ستوندار ديگر آن را همچون نگيني در ميان گرفته اند.

     مجاور اين مجموعه در بخش غربي ، مجموعه ديگري است كه از يك آتشكده طبيعي شكل با ابعاد كوچكتر و دو تالار ستوندار با ستون هاي ورود و چهارگوي و تعدادي اتاق و فضاهاي جانبي تشكيل شده است. ظاهرا اين قسمت كاخ هايي بوده كه در ايام توقف شاه ساساني مورد استفاده او و خانواده اش قرار گرفته است و در طول سال نيز مؤبدان نگهبان آتشكده در آن ساكن بوده اند. جز مجموعه بناهاي ياد شده بقاياي ابنيه پراكنده و منفرد فراواني در اطراف درياچه وجود دارد كه از سنگ لاشه و ملاط گچ ساخته    شده اند. اين بناها عموما مربوط به دوره ايلخاني است هر چند كه از نظر مصالح به كار گرفته شده و شيوه و اسلوب ساختمان سازي هرگز به پاي ابنيه ساساني كه معماري فاخر و استادانه اي دارند نمي رسند تنها مزيت آنها داشتن تزئينات مختلف گچبري و كاشيكاري در زمان آباداني خود بوده است.تنوع كاشي هاي اسلامي تخت سليمان به قدري است كه مي توان آنها را به رده ها و مكتب هاي مختلف تقسيم بندي كرد. مهمترين آنها كاشي هاي زرين فام كتيبه دار و كاشي هاي برجسته زمينه لاجوردي و فيروزه اي زراندود با نقوش حيوانات اساطيري همچون سيمرغ و اژدها است كه در تزئين ديوار كاخ به كار رفته است.

محوطه تاريخي كوه زندان سليمان

    اين كوه كله قندي شكل از لايه هاي رسوبي تشكيل شده و به صورت منفرد در فاصله 5 كيلومتري     تخت سليمان واقع شده است و از آثار فوق العاده جالب و ديدني است كه در كمركش آن آثار معماري هزاره اول قبل از ميلاد از سنگ و ملاط ساروج وجود دارد.در پائين اين كوه چشمه هاي آب گرم معدني جريان دارد.

اين كوه به «زندان سليمان» مشهور است. در فاصله چهار كيلومتري مشرق كوه زندان تپه اي كوچك به نام تپه «مجيد» قرار دارد كه يك تومولوس يا گورگان از هزاره اول قبل از ميلاد است.بيرون تخت در بخش جنوب غربي يك جوي (نهر) سنگي وجود دارد كه 300 متر طول و چهارمتر ارتفاع دارد و شكل استثنايي آن چشم هر بيننده اي را خيره مي كند. اين جوي سنگي را اهالي محل اژدهاي سنگي می نامند(حیدری ،1382،ص162).

محوطه تاريخي برد كنته

    اين مجموعه در 7 كيلومتري شمال شهر مهاباد قرار دارد. «برد كنته» به معني سنگ  دار در زبان كردي است. اين مجموعه شامل چند قبر صخره اي ، يك دژ و چند رديف پلكان است كه به وسيله كنده كاري و حجاري بر روي سنگ به طرز بسيار زيبايي ايجاد شده است. نماي عمومي اين اثر و ظواهر ديگر نشان      مي دهد از مجموعه به احتمال زياد عبادتگاه ياقربانگاه مشابه زيگورات بوده و شامل پله هاي سنگي و خشن است. در اين مجموعه هيچ گونه ظرافتي مشابه آنچه در تخت جمشيد يا شوش ديده مي شود وجود ندارد و اين را مي رساند كه اين مجموعه مربوط به قبل از دوره هخامنشي و شايد قبل از دوره ماننا و به احتمال زياد مربوط به دوره ماننا در هزاره اول قبل از ميلاد است. تقريبا 58 پله محاط به سه جهت تپه قرار دارد. ارتفاع پله ها به هيچ وجه يكسان نيست. به احتمال زياد تپه محل دفن مردگان بوده است. در قسمت هاي ديگر كانالهاي آب ، ديوارهاي تدافعي و احتمالا بقاياي يك سد قديمي دوره ماننايي وجوددارد(حیدری،1382،ص163).

قلعه بردوك

     روستاي بردوك از توابع محال صوماي برادوست در ابتداي دره سلطاني در دامنه مشرف به رودخانه كم آبي قرار دارد.اين دژ از سه بخش حصار تدافعي ، ديوار مياني و ابنيه مركزي تشكيل شده است.

حصار تدافعي : در ساختمان حصار تدافعي از سنگ هاي لاشه با ملاط احتمالا ماسه و آهك استفاده شده و ستون هاي نيم دايره و توپر بسيار محكمي در فواصلي از ديوار تعبيه شده است.

كتيبه اي در دوسنگ مرر كوچك در كنار هم در بالاي ورودي و زير قوس دروازه ديده مي شود. متن آن چنين است:

«هذاالعماره صاحب السلطنت نقي سلطان بن نظر بيك بن غازي بيك في سنه 1078»

ديوار میاني : ورودي دروازه به شكل چهارگوش و به صورت عميق تر در جبه هاي مياني دروازه ، در شرق دژ تعبيه شده است و به واسطه يك فضاي كوچك و مستطيلي شكل ، معبر ورودي به بخش مياني را با دروازه اصلي بنا ارتباط مي دهد.

ابنيه مركزي :

    در بخش مركزي قلعه بقاياي چند بناي ديگر با واحد سالم وجود دارد. اين بنا چهارگوش و مصالح آن سنگ هاي چهارگوش و ملاط آن شن و آهك است.بر نوك قلعه نيز بقاياي يك برج ديده باني مربع شكل از سنگ لاشه و ملاط سنگ و آهك ديده ميشودبالای ورودی سنگي آن با قوس هاي كوچك از سنگ آهك سفيد و سياه تزئين شده و طرفين رئوس خارجي اضلاع آن با استفاده از سنگ هاي تراشيده شه آتشفشاني مزين شده است. شكل قوس هاي نگهدارنده گنبدها رومي و سنگ هاي سياه رنگ تراشيده شده دارد(حیدری،1382،ص122).

كاظم داشي (كاظم خان)

    سنگ كاظم خان صخره اي با محوطه ديدني است. اين صخره با ارتفاع بيش از 35 متر به صورت شبه جزيره در ساحل درياچه اروميه قرار دارد. در گذشته اين محل يك در و قرخلار (محل سكونت چهل تن) ناميده می شد.

در اين قلعه آثار عمارت و ساختمان هاي متعدد از سنگ هاي بزرگ و تراشيده (در پي و بنا) به چشم       مي خورد و معلوم مي نمايد كه در گذشته عمارت باشكوهي بوده است. در دو محل قلعه تعدادي سنگ قبر مرمرين سفيد و درخشاني وجود داشته وكه روي آنها عباراتي به خط نسخ زيبايي حكاكي شده بود. اين سنگهاي مرمر اينك مفقود شده اند. در بالاي قلعه مزبور چاهي وجود دارد كه طول و عرض آن 5/2 متر و عمق آن 8 متر است و به گونه اي طراحي شده است كه در مواقع باراني آب شيرين لازم را جمع آوري    سمي نمايد. در سمت غربي كوه غاري به شكل گنبد قرار دارد كه در وسط آن كنده كاري شده تا چكه هاي آب شيرين را جمع آوري نمايد. غار به اندازه اي است كه 200 نفر به راحتي مي توانند در داخل آن جابجا شوند.

روي اين صخره به دستور كاظم خان يكي از افراد غيور قوشچي (جهت دفاع در برابر حمله هاي اسماعيل آقا سيمتقو – 1914-1911) خانه مستحكمي با دربي از سنگ مرمر احداث كرده و روي يكي از پايه هاي مرمري در عبارت «ابونصر حسين بهادرخان حكمران...» و روي پايه ديگر نيز عبارت الظفر علي الله السلطان الاعظم الطاع الحسين ....» را با خط زيبايي حكاكي كرده بودند كه به علت شكسته شدن پايه ها بقيه عبارات از بين رفته است. در اين قلعه به دستور كاظم خان ، ساختمان دو طبقه اي نيز بنا كرده اند كه زماني مورد استفاده خود و خانواده اش بود.كاظم خان در اين قلعه آهنگري و ريخته گري و قايق سازي داير كرده بود و در ضمن به ساختن توپ سرپر و باروت و فشنگ و غيره نيز مي پرداخته است.

اين قلعه فقط يك درب دارد كه به جاده سنگي باز مي شود و به همين دليل به يك در مشهور است. در قرن 7 هجري به دستور هلاكوخان قلعه قيرخلار را كه به صورت مخروبه بود تجديد بنا مي نمايند.

گويا به دستور هلاكوخان كليه خزاين او را كه از عراق و ساير كشورها به غارت جمع آوري نموده بودند به قلعه شاها (همين قلعه) انتقال داده و در جاي امني پنهان مي نمايند.اتفاقا مدفن او نيز اينجاست و از اين رو آن را گورقلعه نيز مي گويند(افشارسیستانی،1369،ص210-209).                                                                                    

قلعه اسماعيل آقا                                                                                                               

     قلعه اسماعيل آقا بر فراز كوهي در 18 كيلومتري غرب اروميه و حاشيه رودخانه نازلو چاي قرار گرفته است. اين قلعه در نيمه دوم قرن 19 ميلادي ساخته شده و بخشي از ديوارها و محل ديده باني آن هنوز هم پابرجاست. كاوش هاي انجام گرفته نشان مي دهد كه در جنب قلعه اسماعيل آقا بقاياي بناها و قلعه سنگي ديگري كه به دوران اورارتويي مربوط است وجود دارد. در قسمت شمال غربي اين كوه دو دخمه به فاصله چند متري از هم در صخره اي كنده شده اند. اين دخمه ها داراي يك در ورودي به شكل مربع مستطيل است. داخل ديوارهاي جانبي و سقف و كف دخمه كاملا صيقلي است. به نظر ميرسد اين دو دخمه مقبره هایی

باشند كه به دوران اورارتويي تعلق داشته اند.

در پائين كوه و در قسمت غربي آن 3 مقبره ديگر نيز ديده مي شود. اين مقبره ها با سقفي هرمي شكل و سنگهاي رسوبي و لاشه اي ساخته شده اند. در داخلي يكي از آنها سنگ قبري به اين مضمون وجود دارد.

”في شهر ربيع الثاني سنه1110 در ايام سلطان حسين عباسقلي خان زياداقلي برمنا قشه شيخ سليمان“

در زيرزمين داخل مقبره ، مقبره ديگري قرار دارد كه به وسيله دريچه اي از سقف مي توان به آن دست يافت. هر چهار مقبره فوق مربوط به دوره صفوي مي باشد. آثار موجود اين كوه مشتمل بر سه بخش متمايز است :

1-         دخمه سنگي اورارتويي متعلق به هزاره قبل از ميلاد با حجاري منطم و با ايوان ورودي سردر قاب بندي شده سنگي و اتاقي كه طاق هاي محراب مانندي دارد و در انتهاي آن دخمه اي است از سنگ يكپارچه تراشيده شده.

2-         بقاياي ديواره ها و مقبره هاي دوران صفويه.

3-         آثار قلعه اسماعيل آقا كه به دوران قاجاريه مربوط است. قسمت اعظم ديوارهاي آن هنوز پابرجاست ولي اطاق نگهباني و ساير واحدهاي مسكوني اين قلعه خراب شده و آسيب بسيار ديده است. مصالح اين قلعه از خشت خام با ديوارهاي گلي چينه مي باشد.

شايان ذكر است اسماعيل آقا يكي از اربابان محلي دوره قاجاريه وسمیتقو مي باشد(روابط عمومی صداوسیما،1383،ص24).

قلعه باستاني بسطام

     قلعه بسطام يكي از بزرگترين محوطه هاي باستاني اورارتويي جهان به شمار مي رود و از نظر وسعت ، سومين محوطه اورارتويي شناخته شده در دنيا است.

اين قلعه بر طبق كتيبه اي از «رؤساي دوم» پادشاه اورارتوها در حد فاصل بين سال هاي 645 تا 685 قبل از ميلاد ساخته شد و در طول سلطنت وي مورد استفاده قرار گرفت. در دوران سلجوقي تا صفويه نيز مجددا از آن استفاده شد. اين قلعه در بالاي كوهي در كنار روستاي «بسطام» قره ضياءالدين شهرستان خوي قرار دارد و داراي ديوارهاي مستحكم رنگي است و به دشت و دره پائين آن اشراف كامل دارد. ديوارهاي موجود از سنگ هاي بزرگ ساخته شده و داراي پيش آمدگي و فرورفتگي هايي به شيوه معماري دوره اورارتوي است. قلعه بسطام از سه قسمت تشكيل شده است :

پائين قلعه : مشتمل بر 12 مهمانسرا – اصطبل و قرارگاه سربازان

ميان قلعه : معبد خداي خدايان اورارتو و يكي از انبارهاي بزرگ آذوقه است.

بالاي قلعه : كه اوج هنر معماري اورارتويي است و داراي سكونتگاه ، قصر فرماندهي و راه هاي خروجي بيرون از قلعه مي باشد.

قلعه شاي (پوشتو)

اين دژ كه در اقصي نقاط آذربايجان غربي افسانه هاي حيرت آوري به آن نسبت مي دهند از موقعيت طبيعي ويژه اي برخوردار است و براي ديدن آن بايد راه ناهمواري را كه از جاده مهاباد به سردشت منشعب و از آن به روستاي «داغه» ختم مي شود پيمود.

اين صخره 80 متر ارتفاع دارد و صعود به بالاي آن تنها از يك راه كه در جبهه غربي است صورت مي گيرد.

با توجه به فروريختگي قسمت اعظم ساختمان هاي اين قلعه مي توان پي هاي سنگي دو رشته ساختمان را در اين قلعه تشخيص داد.

الف : راهرويي به درازاي 5/18 متر با ده اتاق 5/5×3 متري

ب: راهرويي به شكل T و به طول 5/17 متر مشتمل بر 9 اتاق

ساختمان هاي مورد بحث با سنگ لاشه و در بعضي قسمت ها بدون ملاط ساخته شده است. سفال هاي به دست آمده از اين قلعه بسيار خشن و ابتدايي و اكثرا دست ساز هستند. بررسي اين گونه سفال ها و همچنين پي هاي ساختماني موجود آشكار مي سازد كه نخستين سنگ بناي اين دژ عظيم و شگفت آور در اوايل هزاره اول قبل از ميلاد به وسيله اقوام محلي پايه گذاري شده و در دوره مادها ، ملحقاتي به آن اضافه شد.

قلعه دختر (قيزقلعه)

     روستاي «قيزقلعه» از توابع بخش مركزي شهرستان خوي و در دهستان «ديزج» قرار دارد. اين قلعه مربوط به هزاره هاي اول و دوم قبل از ميلاد است. اين قلعه بر فراز يك تپه بلند و منفرد قرار دارد. از فراز اين قلعه ميتوان بخش وسيعي از دشت خوي را مشاهده كرد. در بالاي اين قلعه علاوه بر سفال هاي شكسته فراوان ، تعداد زيادي سنگ در ابعاد مختلف به جاي مانده است. همچنين قسمت هاي زيادي از ديوار اين قلعه كه سبك معماري آنها ازنظر مصالح ونحوه ساخت اورارتويي است بخوبي قابل مشاهده است(حیدری،1382،ص124).

قلعه كوراوغلي

      درباره قلعه كوراوغلي مردم آذربايجان غربي افسانه ها ، سروده ها و قصه ها گفته اند. اين قلعه بر فراز كوهي بلند و سر به فلك كشيده آرميده است و دسترسي به آن به سختي امكان پذير است. اين قلعه درست در بالاي كوه مشرف به كاروانسراي قطور قرار دارد و مصالح به كار رفته در آن سنگ لاشه و ملاط آهك است. قلعه با استفاده از شكل طبيعي قله كوه شكل گرفته است.

قلعه پيرچاووش

    روستاي ميناس در 17 كيلومتري شهرستان سلماس قرار دارد. در ابتداي جاده ورودي به اين روستا        كتيبه اي حجاري شده از دوران ساساني به چشم مي خورد. اين كتيبه را كتيبه «خان تختي» مي نامند.

بر روي اين كوه بقاياي يك قلعه وجود دارد. مصالح به كار رفته در اين قلعه سنگ هاي نتراشيده و ملاط آهك با دانه بندي ريز است. سازندگان اين قلعه قسمتي از كوه را تراشيده و به صورت پله درآورده اند.

از ديگر آثار موجود در اين قلعه چند اتاق است كه با آهك عايق بندي شده و احتمالا محل جمع آوري آب بوده است. گستردگي پراكندگي سفال هاي در سطح اين قلعه نشان مي دهد اين محل در هزاره قبل از ميلاد و نيز دوران اسلامي مورد استفاده بوده است.

قلعه تبت

     روستاي كردنشين تبت بر روي بقاياي يك تپه تاريخي مربوط به هزاره اول قبل از ميلاد ساخته شده است و در جنوب شرقي شهرستان بوكان قرار دارد. بر روي كوه تبت آثاري از معماري سنگي و صخره اي وجود

 داردبر روي كوه تبت آثاري از معماري سنگي و صخره اي وجود دارد. اين آثار شامل خانه ها ، قلعه سنگي با برج هاي نيم دايره اي توپر ، مقابر صخره اي و پله هاي حجاري شده است و استقرارهاي فرهنگي در هزاره اول قبل از ميلاد پارت ، ساساني و اسلامي را شامل مي شود. بر روي اين كوه بقايايي از ديوار و برج هاي آن قابل مشاهده است.

-           دژي از قلوه سنگ كه بقايايي از ديوار و برج هاي آن قابل مشاهده است.

-           دژي كه بقايايي حصار و برج هاي آن در محل به صورت بارز نمايان است.

-           تأسيسات تدافعي قلعه مستقيما روي صخره هاي آهكي كوه قرار گرفته و سنگهاي جبهه بيروني آن بزرگ و تراشدار است.

دژ ساري قورخان     

     روستاي «ساري قورخان» در 45 كيلومتري غرب شهرستان تكاب و در پاي كوه و دره قرار دارد و دژ معروف ساري قورخان در يك و نيم كيلومتري شمال روستاي «درويش رش» از دور خودنمايي مي كند و نظر هر بيننده را به خود جلب مي كند نظر به موقعيت طبيعي خاص ، قلعه در ادوار  مختلف هزاره اول ق.م ، ساساني، در خصوص دوره هاي ايلخاني و صفويه از رونق بيشتري برخوردار بود(حیدری،1382،ص126).

قلعه هلا كوخان

     قلعه هلاكوخان يا قلعه حسين آباد تقريباً در فاصله 15 كيلومتري شهرستان مياندوآب قرار دارد. اين قلعه يكي از قلعه هاي تابستاني هلا كوخان مغول بود . مصالح آن خشت و گل خام است. پوشش بنا ، به لحاظ شكل و فاصله جرزها از چوب بوده است.تكه هايي از ديوار قلعه ، قسمتي از فضاي سر پوشيده ،  پايه هاي يكي از برج هاي نگهباني و ... از اين مجموعه به جاي مانده است.       

گوورچين قلعه

     گوورچين قلعه كه بر فراز دامنه شمالي كوه آوقان داغ استوار است در 10 كيلومتري جنوب پلاژ تابستاني سلماس واقع شده . تاريخ احداث قلعه مشخص نيست و آثار و بقاياي قلعه نيز كمكي به تعيين تاريخ دقيق آن نمي كند. در فاصله 30 سي متري قله كوه آوقان داغ دو چاه است كه در دل كوه كنده شده است.        گفته مي شود دو چاه و بناي قلعه به دستور هلا كوخان ساخته شده و محل دفن خزائن وي بوده است.

بخشي قلعه

     بخشي قلعه برفراز كوه مخروطي شكل ناقص استوار است كه در دو كيلومتري سمت جنوب غربي و نزديك ساحل درياچه اروميه مشرف به جلگه اي سبز و خرم واقع شده است در قسمت شرق كوه مذكور سنگي به طول 80/1 وعرض يك متر قراردارد كه بر سطح خارجي آن خطوطي شبيه به خط عيلامي به چشم مي خورد كه تا امروزموفق به خواندن آن نشده اند. در سال 617 هجري قمري اوزبك ابن پهلوان جاده هاي اطراف كوه و قلعه را زير سازي كرد در نزديكي قلعه نهري جريان دارد كه پلي هم بر روي آن احداث شده است.

اهالي اين محل پل را اوزبك كورپوسي (پل اوزبك) مي خوانند و هنوز هم سالم مانده و مورد استفاده محال نازلو چاي مي باشد. برقسمت فوقاني كوه بعد از استيلاي اعراب كلمه الله را نوشته اند در كاوشي كه از اين قلعه صورت گرفته مقاديري ظروف سفالي و اثاث و آلات مفرغي و مسي كشف شده است. از بعضي قسمتهاي تپه كوه خمره هاي بزرگي به دست آمده كه گويا مردم آن عصرمردگان خود را در آن خمره ها (به جاي تابوت) قرار مي دادند و دفن مي كردند .

قلعه سياه ماكو          

     قلعه سياه در 36 كيلومتري شرق ماكو بر روي يك توده مسطح از مواد مذاب منجمد بنا شده است. در ميان برج هاي مستطيلي شكلي كه نيمي از آنها جلوتر بنا شده اند ديوارهايي نيز وجود دارد كه در فواصل مساوي پيش آمده يا عقب رفته اند. اين پيشامدگي ها به  هيچ وجه از نظر دفاعي يا استحكام بخشي به ديوارها ارزشي ندارند. بلكه فقط از نظر تزييني به اين صورت ساخته شده اند. از خيمه هاي دفاعي طرحهاي معماري ديگري در ديوارها به كار رفته است آثار هنرمندانه اي كه از معماران ماهر در بعضي از خانه هاي اورارتويي به جا مانده است گواهي مي دهد كه خانه هاي مذكور ، بناي سلطنتي بوده اند. قلعه سياه نيز يك كاخ پادشاهي اورارتويي بوده كه در قرن هاي هشتم و هفتم قبل از ميلاد به منظور دفاع يا حمله و با استفاده از عوامل طبيعي زمين ساخته شده است .

تخت بلقيس

     كوه بلقيس با دو قله و سه هزارو دويست متر ارتفاع در 5/7 كيلومتري شمال شرقي تخت سليمان قرار دارد. استحكامات تخت بلقيس يا ملكه صبا بر روي قله جنوبي واقع شده است. ويرانه هاي تخت بلقيس توسط هيآت هاي مختلف مورد بررسي و حفاري قرار گرفته استحصار استحكامات اين قلعه ، فضايي در حدود 50×60 متر را به صورت پله اي در بر مي گيرد.

اين حصار داراي نه (9) ارك مشخص است . در درون حصار استحكامات ، در راس قله ، بنايي با تالار تقريباً مربع شكل و ايواني در جلو ديده مي شود در جلوي بنا يك تراس چند طبقه قرار دارد كه اتاق هاي پناهگاه مانند طويلي را با سقف گنبدي در خود جاي داده است .

نوع معماري بنا ، آجرهايي با ابعاد آجرهاي ساساني و قطعات سنگ ماسه زرد رنگ با علائم حجاري ساساني ، قدمت اين بنا را به دوره ساساني مي رساند .

ساير قلعه هاي تاريخي استان عبارتند از : قلعه سردار و قلعه عباس آباد در بوكان – قلعه چهريق در سلماس – آغجيوان درشاهين دژ

قلعه دم دم در 18 كيلومتري شهرستان اروميه و قلعه راوز در ماكو

بعدی >