| ويژگيهاي جغرافيايي تاريخي و سياسي ، اداري شهرستان اشنويه |
| شهرهای آذربایجان غربی - اشنویه | |||
| جمعه ۲۸ خرداد ۱۳۸۹ ساعت ۱۷:۱۰ | |||
|
<!-- /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-parent:""; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman";} @page Section1 {size:8.5in 11.0in; margin:1.0in 1.25in 1.0in 1.25in; mso-header-margin:.5in; mso-footer-margin:.5in; mso-paper-source:0;} div.Section1 {page:Section1;} --> ويژگيهاي جغرافيايي تاريخي شهرستان اشنويه : اين شهرستان يكي از شهرهاي قديمي استان است. آب و هواي مناسب و باغهاي ميوه فراوان دارد كه از قرنها پيش سبب جلب جمعيت به آن شده است. اشنويه در اصل (اوشنه يا شنو) بوده كه به معناي گياه خوشبو است و به فارسي آن گياه را رادواله گويند. از نظر تاريخي سابقه اين ناحيه به قبل از مادها ميرسد. اقوامي چون لولوبيان ، هوريان ، آشوريها ، اوراتورها و مادها در اين منطقه سكونت داشتهاند.در كتيبه كورش از ايالت (اشنوناك) كه همان اشنو ميباشد نام برده شده كه خراجگذار كورش بوده اند. دركلهشين در جنوبغربي اشنويه در جادهاي كه به طرف رواندوز عراق ميرود يك سنگ به ارتفاع 170 سانتيمتر وجود داشت كه به دو زبان اورارتويي و آشوري نگاشته شده بود و متعلق به قرن هشتم پيش از ميلاد است. متن اورارتويي از ايشيوانيا (814 بيش از ميلاد) پادشاه اورارتو است و سمت چپ همان متن به زبان آشوري است. طبق آخرين گزارش كتبة مذكور فعلاً به شهرستان اروميه منتقل شده. اين شهر در طول تاريخ جولانگاه جنگ و گريزهاي زيادي بوده است از جمله در جنگهاي متعددي كه ميان عثمانيان و روسها درگرفته كشتار وسيعي در اين منطقه صورت گرفته است. در سال 1909 ميلادي عثمانيها اشنويه را تسخير و دست به كشتار وسيعي زدهاند. به علت جنگ روسها و عثمانيها در اين نواحي زيان زيادي به جان و مال مردم وارد شد. پس از روسها نوبت جيلوها (شاخه اي از آشوريها) رسيد كه به شهر هجوم آورده و حتي به زنان و كودكان نيز رحم نكردند. به دنبال جنگ جيلوها و روسها قحطي بزرگي پديد آمد و مردم از فرط گرسنگي به عراق حركت كردند و چون مصادف با زمستان بود عده زيادي در راه تلف شدند.
ويژگيهاي سياسي و اداري شهرستان اشنويه : شهرستان اشنويه در جنوب شهرستان اروميه در غرب شهرستان نقده و شمال شهرستان پيرانشهر قرار گرفته و از طرف غرب با كشورهاي تركيه و عراق همجوار ميباشد. شهرستان اشنويه داراي دو بخش و چهار دهستان ميباشد.
بخش مركزي با دهستانهاي اشنويه شمالي و دشت بيل، بخش نالوس با دهستانهاي اشنويه جنوبي و هق.
ويژگيهاي جغرافيايي شهرستان اشنويه : ـ موقعيت ، حدود و وسعت شهرستان اشنويه : شهرستان اشنويه از نقطه نظر توپوگرافي و ويژگيهاي طبيعي داراي ويژگي خاص بوده و از دو ناحيه متفاوت كوهستاني و جلگهاي تشكيل يافته است كه از ناحيه غرب به شرق و شمال به جنوب از ارتفاع آن كاسته شده و در محدوده ارتفاعي 1000 تا بيش از 3000 متر از سطح دريا قرار داشته و شيب متوسط وزني آن 10 درصد محاسبه گرديده است. براساس مطالعات ارزيابي منابع اراضي از سطح شهرستان 43/50 درصد اراضي كوهستاني، 66/29 درصد تپه ها و 91/19 درصد بقيه را اراضي دشتي، سيلابي و ... تشكيل ميدهد . مساحت شهرستان با وسعت 494/1193 كيلومترمربع حدود 6/3 درصد سطح استان را به خود اختصاص ميدهد و در مختصات جغرافيايي َ05 و ْ4 طول شرقي وَ02 ، ْ37 عرض شمالي قرار گرفته است .
ـ كوههاي شهرستان اشنويه : كوههاي مرزي ايران و عراق و تركيه ادامه سلسله جبال زاگرس بوده كه از طرف غرب و جنوب غربي اشنويه را احاطه كرده است. ارتفاع ناهمواريها اطراف دشت اشنويه متفاوت است كه مرتفعترين آن بز سينا و دالانپر كه 3480 متر ارتفاع دارد بطور كلي ارتفاعات مهم اين شهرستان عبارتند از : كوه بز سينا ، دالانپر ، سو واريزه ، هوار مامُر ، راندوله و بابوله ، نازدارداغ ، گرده رش ، گرده سور ، زردكوه ، كله شين (كلاشين ) و سي رز خلاني ، كه اين كوهها حوزه آبخيز رودخانه گدار بوده و از نظر تأمين آب منطقه ، نقش بسيار مهمي را ايفا ميكند .
ـ دشتهاي شهرستان اشنويه : دامنه ارتفاعات راندوله و بالوله و دشت بل و مرگور كه به صورت حلقه وار اشنويه را احاطه كرده است و دشتهاي مسطح و يا نسبتاً مسطح و در بعضي قسمتها در دامنه كوهستان ها واقع شده و در ارتفاع حدود 1000 تا 1300 متري در شرق اشنويه قرار گرفتهاند. از اراضي شهرستان 12/14 درصد به زراعت آبي و 95/12 درصد به زراعت ديم اختصاص يافته است.
ـ درههاي شهرستان اشنويه : درهها به عنوان كانون تفرج و گذران ايام فراغت مردم علاقهمند به طبيعت مورد توجه قرار گرفته است . ـ دره گدار : دره گدار در شهرستان اشنويه در مسير رودخانه گدار كه از كنار شهر عبور ميكند واقع شده است . از درههاي مهم اين شهرستان عبارتنداز: گوزلو ، دره سرخ ، دره شاه وانه ، دره شيوه خله ، تاله جار ، شيخريواس و گلاز ميباشد. چشمه هاي متعدد و زلال و مراتع سرسبز بر زيبايي اين دره ها افزوده است.
ـ منابع آب شهرستان اشنويه : ـ آب هاي سطحي : ـ رودخانه ها : رودخانه گدار چاي مهمترين رودخانه شهرستان اشنويه ميباشد . شاخههاي تاليوان گلازودرود ، شهر قلعهلر و كانيرش در محدوده اين شهرستان واقع شدهاند سرچشمه سرشاخههاي اصلي اين رودخانه از دامنههاي شرقي ارتفاعات مرزي ايران و عراق سرچشمه ميگيرد. و پس از دريافت شاخههاي فرعي از دشت اشنويه عبور ميكند . شاخه اصلي آن در حاشيه شمالي جاده نقده، مهاباد به محمد يار جريان يافته سپس اين جاده را قطع كرده و به مسير خود از غرب به شرق سرانجام پس از عبور از نيزار گرده قيط و مميند وارد درياچه اروميه ميگردد.
ـ آبشارها: در شهرستان اشنويه فقط يك آبشار در غرب اشنويه و حد فاصل كوههاي راندوله و دالانپر و بزسينا بر دامنه كوه واقع گرديده و به محلي آوملوير ناميده ميشود و به لحاظ عدم دسترسي و نداشتن راه مناسب قابل استفاده گردشگران نميباشد فقط كوهنوردها و افراد محلي از آن استفاده ميكنند.
ـ آبهاي زيرزميني شهرستان اشنويه : آبهاي زيرزميني اين شهرستان همراه با شهرستان نقده مطالعه شده و اطلاعات مربوطه در بخش آبهاي زيرزميني شهرستان نقده ارائه شده است.
زمين شناسي شهرستان اشنويه : شهرستان اشنويه از لحاظ زمينشناسي در چين خوردگيهاي شمالي و شمال غربي زاگرس قرار دارد و در اثر امتداد گسل بزرگ زاگرس و درههاي ناشي از اين گسل خوردگي موجب تشكيل رودخانه گدارشده است . در امتداد اين گسل سنگهاي آذرين، رسوبي، دگرگوني رخنمون داشته كه بطور كلي چينهشناسي منطقه را بوجود آورده است. براساس نقشه زمينشناسي ايران عموماً مربوط به دوران اول و دوم بوده و تنها بخش كوچك از اين تشكيلات زمينشناسي مربوط به دوران سوم مي باشد.
ـ لرزه خيزي : در سال 1320 هجري قمري زلزله بزرگي شهر اشنويه را تكان داد و خسارتهاي مالي و جاني سنگين به بار آورد به طوريكه تقريباً شهر از بين رفت .
خاكشناسي شهرستان اشنويه : با توجه به اينكه منطقه اشنويه در دامنه كوههاي اطراف قرار گرفته بخش اعظم خاكهاي منطقه آبرفتي بوده و بر اثر تخريب ارتفاعات بالادست به وجود آمدهاند و داراي حاصلخيزي نسبتاً خوبي ميباشد .
پوشش گياهي شهرستان اشنويه: ـ جنگلها : از جنگلهاي زاگرس در بعضي از دامنهها درختان زالزالك و بادام وحشي و گلابيوحشي و سياه تلو بصورت تك درخت باقي مانده و آثاري از جنگل مشاهده نميشود .
ـ مراتع : پوشش گياهي غالب در سطح شهرستان پوشش مرتعي است از وسعت 133460 هكتاري شهرستان اشنويه 57/72 درصد به مراتع اختصاص دارد و اكثراً مراتع ييلاقي را تشكيل ميدهند. مراتع قشلاقي اشنويه را تپه ماهورهاي اطراف شهر و آباديها و همچنين قسمتي از دشت اشنويه تشكيل ميدهد.
بررسي وضعيت طبيعي شهرستان اشنويه از لحاظ زيست محيطي و بررسي عوامل آسيب و تخريب : كوهها و دشت ها : اهميت مناطق كوهستاني كه به عنوان اراضي حاشيهاي محسوب ميشوند و محدوديتهاي فراواني براي كشاورزي دارند كه حفظ اين مناطق از نظر تضمين پايداري حيات در دشتها نقش ارزندهاي داشته و حفظ جوامع گياهي و جانوري و زيستگاه از نظر هماهنگي رابطه انسان و طبيعت تنها الگوي كاربري مناسب اراضي در اين مناطق به شمار ميرود. مناطق كوهستاني اين شهرستان همانند ساير مناطق استان مورد استفاده انسان قرار گرفته است. دامداري سنتي بصورت ايلاتي و كوچنده در منطقه رايج است. با ناديده گرفتن ظرفيت كوهها و دشت ها به لحاظ فقر معيشتي با چراي بيرويه دام، نابودي پوشش گياهي و تخريب مراتع از مسائل حاد و ديرپاي منطقه اشنويه است. از سوي ديگر احداث جادههاي نظامي در اين منطقه در زمان جنگ تحميلي و استقرار گروهكها در اين منطقه از عوامل موثر در آسيب و تخريب محيط زيست منطقه بشمار ميرود.
منابع آب شهرستان اشنويه : آبهاي سطحي : ـ رودخانه ها : همانطويكه در بالا اشاره شد سرچشمه اصلي رودخانه گدار در كوهستانهاي اين منطقه واقع گرديده و پس از دريافت شاخههاي فرعي متعدد پرآب وارد دشت اشنويه ميگردد. رشد فزاينده جمعيت و بزرگ شدن شهرستان اشنويه و ايجاد مراكز تجاري و كارگاهي و صنعتي، آلودگي آب در منطقه را همراه داشته و فاضلاب شهر به صورت روباز به رودخانه تخليه گرديده و همچنين استفاده از سموم و كودهاي شيميايي در مزارع و باغات كشاورزي و شيب زمين موجب گرديده كه در اثر بارندگي مازاد آب كشاورزي به رودخانه وارد شده و همراه با فاضلابها آلودگي رودخانه را فراهم نمايند.
ـ آبشارها : خوشبختانه هيچ نوع آلايندهاي آبشار آوملوير، تنها آبشار موجود در اين شهرستان را تهديد نمي كند.
آب هاي زيرزميني شهرستان اشنويه : بطوريكه قبلاً اشاره شد سطح آب هاي زيرزميني در اين شهرستان بالا است و عمدهترين منابع آلودگي آبهاي زيرزميني ( قنات ها، چشمه ها و چاهها )، فقدان شبكه جمعآوري فاضلاب در اين شهرستان و دفع فاضلاب به صورت غالب انتقال به جويها و كانالها است كه اين امر در نهايت موجب آلودگي آبهاي تحتالارضي را فراهم ميشود.
پوشش گياهي شهرستان اشنويه : ـ جنگلها و مراتع : پوشش گياهي غالب در سطح اين شهرستان پوشش مرتعي است و تنها در بعضي دامنهها و درهها آثار جنگلهاي غرب بصورت تك درختي قابل مشاهده است كه در اثر استفاده بيرويه در گذشته از بين رفته است. پوشش مرتعي نيز سير قهقرايي دارد زيرا در طول سال، 164750 واحد دامي از مراتع شهرستان اشنويه تغذيه مينمايند. اين در حالي است كه مراتع مذكور تنها جوابگوي 3644 واحد دامي در طول يك دوره سه ماهه چرا ميباشد.
ـ بررسي عوامل آسيب و تخريب در جنگلها و مراتع شهرستان اشنويه : استفاده از مراتع بصورت سنتي و بوتهكني انواع گياهان خوراكي نظير كنگر و ريواس و ساير سبزيهاي خوراكي بصورت گسترده به جهت رفع نيازهاي معيشتي در بين اهالي مرسوم بوده و ضمن استفاده در شهرستان، مازاد آن به شهرستانهاي همجوار صادر ميگردد. تبديل مراتع و چمنزارها به زمينهاي زراعي از ديگر موارد مهم عامل تخريب در مراتع ميباشد . در يك كلام فعاليتهاي مخرب انساني موجب از
بين رفتن جنگل در مراتع اين منطقه گرديده است .
ـ گونه هاي گياهي در حال انقراض و كمياب : در بخش بررسي وضعيت طبيعي استان از لحاظ زيست محيطي در اين مورد سخن گفته شد .
حيات وحش شهرستان اشنويه : ـ پستانداران : شهرستان اشنويه عليرغم دارابودن اكوسيستمهاي نادر وضعيت زيستگاههاي مناسب بعلت ناامني در اوايل انقلاب و فشار 8 سال جنگ تحميلي و همچنين فشار روز افزون بر اثر استفاده ناصحيح از اراضي پستانداران بزرگ جثه از جمله قوچ و ميش و كل و بز از بين رفتند . در حال حاضر تعداد چندين رأس از قوچ و ميشهاي رهاسازي شده به دره شهيدان به شكارگاههاي راندوله مهاجرت نمودهاند . از پستانداران منطقه ميتوان به خرس قهوهاي، گرگ، روباه و انواع جوندگان و خرگوش اشاره نمود .
ـ پرندگان : در اين شهرستان غالب پرندگان را پرندگان خشكزي تشكيل دادهاند . انواع كبكها و پرندگان شكاري و چاخ لق و انواع سبكبالان در اين شهرستان مشاهده ميشوند. در مسير رودخانه گدار و سواحل آن لكلك سفيد، انواع حواصيل، اردك سرسبز و خوتكا قابل رويت است. لاشخورها نيز در منطقه ديده ميشوند . بيشترين جمعيت پرندگان در اين شهرستان سبكبالان و كبك ميباشد .
ـ آبزيان : شهرستان اشنويه با داشتن رودخانه گدار و شاخههاي فرعي آن ، منطقه با ارزشي براي زيست و تكثير و پرورش آبزيان ميباشد و سياه ماهي و ماهي سفيد رودخانهاي سس ماهي، ماهي خراطه، زردپر از ماهيان بومي منطقه بوده كه تعدادي از مردم محل و ساير شهرستانها با مراجعه به اين شهرستان نسبت به صيد انواع ماهيان موجود برابر مقررات صيد اقدام مينمايند .
ـ خزندگان و دوزيستان : در خصوص خزندگان و دوزيستان شهرستان اشنويه مطالعات كافي صورت نگرفته است. ولي از آنجائيكه خزندگان و دوزيستان در چرخة زنجيره غذايي نقش مهمي را ايفا ميكنند قابل اهميت بوده و گاهاً با گزش انسانها و دامها خساراتي به مردم وارد ميسازند . از خزندگان و دوزيستان مشاهده شده در شهرستان اشنويه مار افعي (گرزه مار )، مار تكابي، مار زنجاني، مار آتشي، مار سياه سوجه، ماركوتوله، يله مار، مارمولك ها، لاك پشتها، وزغ معمولي و انواع قورباغهها هستند .
ـ بررسي عوامل انقراض گونه هاي جانوري : حيات وحش شهرستان اشنويه در بدو انقلاب و بعد آن از تهديد مصون نمانده و هم اكنون با مشكلات عظيم زيست محيطي روبرو است كه عبارتنداز: تخريب و از بين رفتن مراتع و محدود شدن زيستگاههاي حيات وحش، نابودي گونه هاي جانوري از طريق شكار بيرويه، قتل و عام حياتوحش در زيستگاهها بعلت عدم حضور مأمورين دستگاههاي ذيربط در منطقه (بدليل ناامني اوايل انقلاب و در زمان استقرار گروهكها در اين منطقه) احداث جادههاي نظامي متعدد و صيد بيرويه از عوامل موثر در نابودي حياتوحش منطقه به شمار ميروند .
ـ معرفي گونه هاي در حال انقراض : قوچ و ميش ارمني، كل و بز، گربه وحشي، سياه گوش، خرگوش، خرس قهوهاي و انواع پرندگان شكاري و كبك دري ميباشد .
ـ معرفي گونههاي جانوري خاص منطقه : گونههاي جانوري خاص كه مخصوص شهرستان اشنويه باشد وجود ندارد. گونههاي مشاهده شده در ساير نقاط و شهرستان هاي همجوار در اين منطقه نيز مشاهده ميشود.
شكارگاهها : ـ گونه هاي گياهي موجود در شكارگاهها : جامعه گياهي شهرستان اشنويه در تقسيم بندي نباتي ايران جزء فلور ايران ، توران بوده كه انواع گونه و جنسهاي مختلف گياهي يافت ميشود كه بطور اجمال به تعدادي از آنها اشاره ميگردد . انواع گلگندم ، چترگندمي ، گل استكاني ، ترتيزك ، انواع گونها، چارچار، ياسمن صخرهاي، مارچوبه، انواع پياز، قدومه، گل گاوزبان، كلاه ميرحسن، گل خروسك، آويشن، كاكوتي، كنگر، ريواس، نوعيگلابي وحشي، زرشك، بادام كوهي، زالزالك و نسترن وحشي.
ـ گونههاي جانوري موجود در شكارگاههاي شهرستان اشنويه : از پستانداران منطقه قوچ و ميش ارمني، خرس قهوهاي، راسو، سمور، زردبر، گرگ، روباه و خرگوش ميباشد. از پرندگان قابل ذكركبك دري، كبك، كبك چيل، انواع عقابها، فاخته، قمري، كبوتركوهي، هدهد، داركوب، انواع پرندگان پاسري فرم و جي جاق، كركس مصري و دال ميباشد. در مورد قوانين و مقررات شكار و صيد و گونه هاي آزاد و در بخش استاني اشاره شده كه قوانين مربوطه و مورد عمل در كليه استان يكي ميباشد.
ـ عوامل تهديدكننده گونههاي گياهي و جانوري شهرستان اشنويه : از مهمترين عوامل تهديدكننده گونههاي گياهي و جانوري در اين شهرستان مسائلي چون تبديل مراتع و جنگلها به زمينهاي كشاورزي، بهرهبرداري بيرويه و غيراصولي از منابع طبيعي بويژه مراتع، بوتهكني، شكار و صيد غيرمجاز، ناامني زيستگاههاي حياتوحش و رقابت غذايي دامهاي اهلي با حياتوحش باعث تخريب مراتع و در پي آن باعث تخريب زيستگاهها و محيطهاي طبيعي و نابودي حياتوحش اين شهرستان ميشوند. البته اين مسائل به اين شهرستان ختم نميشود و پيامدهاي زيانبار آن در ساير شهرستانها نيز مشهود و بلكه از مرزهاي استان نيز فراتر ميرود.
آلاينده ها : ـ منابع انساني آلاينده و تخريب محيط زيست شهرستان اشنويه : ـ فاضلابها : بطوريكه فوقاً اشاره شد فاضلاب شهر اشنويه بدون رعايت زيست محيطي وارد رودخانه گدار ميشود و
بعلاوه ريزش سموم كشاورزي و كودهاي مصرفي در باغات و مزارع به منابع آبي از آلودگيهاي زيست محيطي منطقه بوده و بطور عمده بعلت عدم استقرار صنايع بزرگ در اين شهرستان احداث راههاي نظامي به قلل و ارتفاعات مرزي موجب تخريب محيط زيست گرديده است.
ـ زباله ها : علاوه بر پسابهاي شهرستان اشنويه، زباله هاي شهري و صنعتي در هرچه آلوده كردن اين شهرستان رقابت شديدي با پسابها مينمايند. زبالههاي شهري از زبالههاي خانگي، ساختماني، تجاري و بيمارستاني تشكيل شدهاند كه به لحاظ عدم رعايت دفع و دفن مناسب و مسائل زيست محيطي موجب آلودگي اين شهرستان ميشود و روستاها نيز از وضع خوبي برخوردار نيستند.
ـ منابع طبيعي آلاينده و تخريب محيط زيست : ـ سيل : بعلت تخريب مراتع و ساير عواملي كه در بخش عوامل تهديدكننده گونههاي گياهي و جانوري اشاره شد موجب عدم نفوذ آب در خاك و باعث شستشوي خاك و بالطبع موجب بروز سيل ميگردد كه علاوه بر تشديد تخريب در حوزه و مناطق كوهستاني باعث ريزش خاك به داخل رودخانه گدار شده و موجب بهم خوردن تعادل اكولوژيكي رودخانه ميگردد.
ـ زلزله : در سال 1320 هجري قمري زلزله بزرگي شهر را تكان داد و خسارتهاي مالي و جاني سنگيني به بار آورد. بطوريكه تقريباً شهر از بين رفت.
ـ رانش زمين : يكي از عوامل رانش زمين علاوه بر آبها و بهمنها احداث جادههاي متعدد نظامي در اكثر مناطق كوهستاني و دامنهاي بوده كه آثار آن در چندين نقطه بطور محسوس مشاهده ميگردد.
ـ هتلها و مسافرخانه و آلودگيهاي زيست محيطي ناشي از آنها : آلودگيهاي ناشي از فاضلاب هتلها و مسافرخانهها و ... به همراه ساير فاضلابهاي شهري از طريق چاههاي جاذب، نهايتاً به رودخانه گدار و زمينهاي زراعتي انتقال مييابد و شايان ذكر است كه زبالههاي توليدي همراه با زبالههاي شهري توسط شهرداري جمعآوري و در محل مشخص شده تخليه ميگردند ولي متأسفانه رعايت مسائل زيست محيطي بسيار كم رنگ است.
منابع و مأخذ :
ـ فرهنگ جغرافياي كوههاي كشور جلد اول / سازمان جغرافيايي و وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح ـ پروژه مطالعات زيست محيطي استان آذربايجان غربي / اداره كل حفاظت محيط زيست آ.غربي ـ طرح شناخت و احياي محيط زيست طبيعي استان آذربايجان غربي ـ پروژه بررسي اكوسيستمهاي حساس استان / معاونت پژوهشي دانشگاه شهيد بهشتي تهران 76-1375 ـ پروژه ليمنولوژيك و اكولوژيك رودخانههاي سيمينه رود ـ زاب ـ قطور ـ آق چاي / اداره كل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي ـ طرح پژوهشي شناخت و احياي محيط زيست طبيعي الف ـ بررسي وضعيت گونههاي نادر گياهي و جانوري ب ـ پروژه مطالعات ليمنولوژيك و حفظ تعادل اكولوژيك آبهاي داخلي استان / دانشگاه اروميه ـ سيماي محيط زيست آذربايجان غربي / اداره كل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي ـ بولتنهاي داخلي محيط زيست ـ مقدمهاي براي شناخت محيط زيست / بهرام سلطاني كامبيز / انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست ـ ماهيان آبهاي شيرين / دكتر وثوقي غلامحسين ـ مهندس بهزاد مستجير / انتشارات دانشگاه تهران ـ كتاب مارهاي ايران / دكتر لطيفي / انتشارات سازمان محيط زيست ـ راهنماي صحرائي پستانداران ايران / ضيائي هوشنگ / انتشارات حفاظت محيط زيست ـ مطالبات سنتز طرح جامع توسعه كشاورزي استان آذربايجان غربي / بخش محيط زيست ـ فرسايش و رسوب / مهندس مشاور جامع ايران سال 1377
|