صنايع دستي اروميه

سه شنبه ۲۵ خرداد ۱۳۸۹ ساعت ۱۷:۵۳

شهرستان اروميه مركز استان آذربايجان غربي شهريست با قدمت تاريخي و پيشينه فراوان اين شهر در نزديكي حوزه تمدني حسنلو و زيوه واقع شده و سابقه تمدني آن به هزاره هاي قبل از ميلاد مي رسد اروميه شهري صنعتي و كشاورزي است پيشرفت و رواج صنعت و كشاورزي در اين منطقه باعث شده برخي صنايع دستي كهن آن بفراموشي سپرده شود.

عمده صنايع دستي اين شهرستان و روستاهاي اطراف آن در حال حاضر عبارت است از انواع صنايع چوبي- قاليبافي- سفال - سراميك- نمدمالي- ساخت مصنوعات چرمي. در أين شهرستان با احتساب هر خانوار 5 نفر شاغل در حدود 450 خانوار به توليد انواع صنايع دستي مشغولند كه اين رقم جداي كارگاههاي توليدي و افراديست كه بصورت انفرادي اقدام به توليد صنايع چوب و بافت فرش مي نمايند.

صنايع چوب اروميه

در حال حاضر بين 1800 تا 2000 نفر در اين زمينه و رشته هاي معرق- منبت- ريزه كاري و ظريف كاري روي چوب - خراطي- مجسمه سازي- ساخت آلات موسيقي و.. فعاليت مي كنند. محصولات صنايع چوبي اروميه از شهرت فراواني برخوردار است و رقمي از صادرات صنايع دستي را شامل مي گردد.

منبت كاري

چوب براي بشر همواره جاذبه خاصي داشته است انسان اوليه كه در دامن طبيعت رشد مي كرد. عمدة نيازهاي خود را از مصالح طبيعي محيط اطرافش از جمله چوب برطرف مي ساخت. صنايع چوبي امروزه نيز بخش عظيمي از نيازهاي كاربردي و تزئيني بشر را مرتفع مي سازند. منبت كاري يا كنده كاري روي چوب هنريست كه صميميت خاصي به محيط زندگي مي بخشد اين هنر در ايران در زمان استيلاي اعراب و سپس در دورة صفوي به اوج خود رسيده و در طول تاريخ به حيات خود ادامه داده است انواع ضريح‌ها- منبرها- درب ها- پنجره ها- سرستونها و ستونها- نرده ها و معجرها- وسايل چوبي تزئيني و رحلهاي قرآن منبت كاري شده جزء لاينفك معماري اسلامي است.

امروزه اين هنر قسمت زيادي از سهم توليدات صنايع چوب اروميه را شامل مي شود.

ابزارهاي مورد استفاده در منبت شامل چاقوهاي مخصوص چند لبه- مغار- اسكنا- گيره- چكش- قلم - مته- سوهان- سمباده- لپه- گونيا- اره- رنده- ميز مخصوص كار و ... مي باشد.

جنس چوب مورد استفاده در اين شهرستان اغلب چوب گردو در رنگهاي مختلف- چوب گلابي- چوب سنجد- چوب كيكم و تبريزي- چنار و زبان گنجشك مي باشد.

پمنبت كاران براي ساخت فرآورده هاي چوبي ابتدا چوبهاي مختلف را به صورت الوار خريداري كرده پس از برش و تقسيم آنها به مكعب و اندازه هاي دلخواه و با انتقال طرح توسط كاغذ پوستي برروي چوب كاركنده كاري را آغاز مي كنند و پس از اتمام كار روي آن را با سيلركيلر يا لاك الكي مي پوشانند محصولات منبت اروميه از تنوع زيادي برخوردار است و شامل انواع تابلوهاي منبت كاري شده انواع تخته نرد ساده و منبت كاري شده ، سيني پايه دار، جعبه لوازم آرايش، شكلات خوري،جلد آلبوم، قوطي سيگار، انواع دستي و پشتي مبل و صندلي منبت كاري شده قاشق و وسايل چوبي آشپزخانه و ... مي باشد. از هنرمندان بنام منبت كار و ظريف كار روي چوب اروميه مي توان استاد حبيب نيك منش- مجيد آذرخوش- علي اكبر چلينگري- و برادران صمد نژاد و خرمي را نام برد. محصولات منبت كاري شده اروميه در اكثر فروشگاههاي سطح شهر بفروش مي رسد.

ريزه‌‌كاري روي چوب

از ديگر صنايع چوبي اروميه ريزه كاري و ظريف كاري روي چوب است اگر اين محصولات توسط چوب گردو ، سنجد، گلابي، سرو، صنوبر،تبريزي و بروش بريدن چوب در قطعات نازك و كنار هم چسباندن آنها توليد مي شوند. انواع جعبه سيگار، دستمال كاغذي، شكلات خوري، وسايل تزئيني و انواع گردنبند و دستبند،جعبه لوازم آرايش و... كه در اين شهرستان توليد مي شوند به روش ريزه كاري روي چوب است. ابزار مورد استفاده تقريباً همانند منبت كاريست و بيشتر از وسايل مخصوص برش و چسباندن و سمباده استفاده مي شود. پس از اتمام كار روي محصول را با لايه هاي از لاك الكل يا سيلر و كيلر مي پوشانند.

مجسمه سازي با چوب

چوب گردو و ساير چوبهاي جنگلي كه رنگي تيره و جنسي سخت و محكم دارند با ذوق و هنر صنعتگران چوب اروميه در هم آميخته و مجسمه ها و تنديس هاي زيباي چوبي را جان مي بخشند.

هنرمندان پيكر تراش اروميه انواع حجم ها را به شكل حيوانات و حتي حجم هاي نيمه برجسته تابلو مانند با حالت هاي تزئيني و گاهي رويائي (داراي موضوع داستاني مثل تابلوهايي از شاهنامه) مي سازند. ابزارهاي مورد استفاده در هنر مجسمه سازي چوب همان ابزارهاي مصرفي در منبت كاري است و اصولاً مجسمه و حجم سازي با چوب شكل پيشرفته هنر منبت كاري اين شهرستان است. منبتي كه شكل 3 بعدي يافته و از قالب تنگ سطح بيرون آمده است. از استادان بنام اين رشته استاد واليس يادگار دبير سابق دبيرستانهاي اروميه است.

معرق كاري

هنر معرق يا ساخت و نصب كاشي ها سابقه ديرينه اي در ايران دارد معرق كاري كاشي در قرن ها در دورة سلجوقي و بعدها در دوره صفوي و قرنهاي 9 و 10 هجري به اوج و كمال خود رسيد.

با ورود اره كماني به ايران هنر معرق روي چوب در اين سرزمين رواج يافت. معرق كاري روي چوب را از جمله هنرها دانسته اند اما در واقع بيشتر فن و تكنيك است فن برشكاري انتخاب چوب و رنگ كاري.

معرق كاري روي چوب عبارتست از ايجاد نقوش و طرحهاي مختلف كه از كنار هم قراردادن چوب در كنار يكديگر بوجود مي آيد و بر دو نوع است. معرق برجسته و معرق تخت يا صاف.

در معرق برجسته نقش و طرح مورد نظر را بالاتر از سطح چوب قرار مي دهند و سپس اطراف آنرا تزئين مي كنند ولي در معرق تخت يا صاف ابتدا نقش و طرح مورد نظر را بر روي سطح چوب قرار مي دهند و داخل طرح را خالي مي كنند و سپس نقش ايجاد شده را با چوب رنگي صاف يا صدف مي پوشانند.

هنرمندان چوب كار شهرستان اروميه مدتي است كه به معرق كاري روي آورده اند. معرق كاران اين شهرستان معمولاً بجاي استفاده از يك نوع چوب كه اغلب متن اصلي دست ساخته ها را تكثير مي دهد به استفاده از انواع چوب با رنگهاي مختلف مي پردازند انواع چوبهاي مورد استفاده زيتون- شمشاد- اقاقيا- نارنج- فوفل- عناب- گردو- گلابي- اقاقيا- كاج و سرو بوده و افزون بر اينها گاهي بنا به ضرورت از صدف استخوان شتر- برنج – عاج و ورقه هاي فلزي نيز استفاده مي كند. عمدة چوب مصرفي در هنر معرق از داخل كشور تهيه مي شود. طرح تابلوهاي معرق ازنقوش اسليمي، ختايي، موضوعهاي شاهنامه، مينياتور نقاشان مشهور و ساير تصاوير مي باشد. يك محصول معرق اصيل تماماً خواناگ بوده و به هيچ وجه از موادرنگي اعم از شيميايي و گياهي در ساخت آن استفاده نمي شود. پس از اتمام كار روي آنرا با لاية نازكي از پوليستر مي پوشانند.

از معرق علاوه بر ساخت تابلهاي ديوار كوب نفيس براي تزئين رويه ميز، صفحة شطرنج، تخت نرد، پشتي صندلي و مبل، رحل قرآن، جعبه هاي قرآن ، جاي قاشق و چنگال، سرويس هاي غذاخوري چوبي، قوطي سيگار، ظروف شكلات خوري، جاي دستمال كاغذي، انواع ظروف چوبي، دربهاي مقابر اطهار و مكانهاي مذهبي نيز استفاده مي شود.

خراطي روي چوب

يكي ديگر از صنايع بومي و سنتي آذربايجان غربي خراطي روي چوب است كه در گذشته به شيوة سنتي، و از اهميت و اعتبار خاصي برخوردار بوده ولي امروزه روبه فراموشي مي رود.

محصولات خراطي توليد شده در كارگاههاي شهرستان اروميه اكثراً شامل چوب سيگار عصا،چوب تعليمي، قليان، مهره هاي شطرنج،مهره هاي تخته نرد،پايه مبل و آباژور، تير نان لواش پزي، وردنه، دسته چكش، گهواره بچه، دوك نخ ريسي، فرفره و.. مي باشد.

از استادان بنام خراط اروميه مي توان از استاد محمود پيرخراط- استاد احمد پير خراط، عباس چاي دوست، محمد مولاپرست و فريدون خراط را نام برد.

ساخت آلات موسيقي

در گذشته ساخت ويلون و برخي آلات ديگر مانند تار- ساز عاشيق ها- باغلاما و... در اين شهرستان رواج داشته است و جهت ساخت ويلون از چوب افرا براي تهيه دسته- دور و پشت آن و از چوب كاج براي رويه ويلون استفاده مي شده است. چوب عارشة ويلون از چوبهاي سخت و موي دم اسب تهيه مي شده است.

قالي بافي

به علت شرايط مناسب آب و هوايي براي كشاورزي و دامداري و رونق ساير منابع در اين ناحيه قالي بافي از دير باز رونق چنداني در اروميه نداشته و اكثر توليدات براي مصرف محلي و داخلي بوده است. اما امروزه فرشهائي در اين شهرستان توليد مي شود كه اكثراً به سفارش بازرگانان تبريزي بوده و همان نقشه هاي رايج بازار تبريز است كه به علت قيمت تمام شده كمتر در آن شهرستان بافته مي شود. همچنين سازمانهايي مثل جهانگردي و كميته امداد بر رواج فرشبافي در اين منطقه مبادرت ورزيده اند. نوع فرش بافته شده در اين شهر معمولاً همرديف فرش درجه 2 و گاهي درجه 1 تبريز است و برنگهاي كرم- پوست پيازي- سرمه اي - گلبهي- لاكي- با گره تركي و رجشمار بين 40 تا 60 بافته شده و ابعاد آب برحسب سفارش بازار متفاوت مي باشد.

نمد مالي

داستاني عاميانه مي گويد: پسر حضرت سليمان چوپاني بود كه مي خواست از پشم گوسفندان پارچه تهيه كند زماني كه پس از تلاش فراوان موفق نشد از شدت ناكامي و اندوه پشم ها را مشت كوبيد و اشك از ديدگانش فروريخت اشك برروي الياف راه يافت و آن را بهم چشباند. بدينسان او دانست كه از خيساندن و ماليدن پشم نمد ساخته مي شود. اين افسانه عاميانه كه در بين نمد مالان استان رواج دارد گواه آن است كه نمدمالي قديميترين شيوه شناخته شده در زمينه درگيركردن الياف با يكديگر است.

ساخت نمد كه براساس خاصيت درگيرشدن و درهم كشيده شدن الياف پشم توسط رطوبت و فشار و مالش مي باشد بدلايل زير از دير باز در اروميه و ساير مناطقي كه مسير كوچ ايلات و عشاير بوده رواج داشته است ولي متأسفانه امروزه روز به روز رو به زوال و نابودي مي رود.

- مواد اوليه ارزان ، ساده ، در دسترس،

- خاصيت عايق بودن در برابر سرما، گرما، رطوبت، نور

- استحكام قابل ملاحظه

- خاصيت ايمني نرمي و ضخامت آن و محافظت در برابر نيش خزندگان و حشرات

- مدت كوتاه تهيه و ساخت نمد

و نيز اينكه پس محصول نمدي طي دورة استفاده و مراحل استهلاك مي تواند با برش و دوردوزي تبديل به نمد قابل استفاده ديگري شود.

اين مزايا باعث شده كه نمد جايگاه خاصي در زندگي عشاير كوچنده و مردمان روستايي داشته باشد. علاوه بر انواع زير انداز ساخت كلاه نمدي- نمدهاي پوشاكي يا كپنك كه بخاطر مزاياي فوق لباس چوپانان در شبهاي سرد بيابان را تشكيل مي دهد و چادر شبهاي نمدي كه محل زندگي عشاير است از كاربردهاي اين صنعت مي باشد.

روش كار در توليد يك محصول نمدي بدين صورت است. ابتدا پشم ها را جور كرده و بدين صورت پشم ها را از نظرنوع و رنگ طبقه بندي كرده و هر كدام را به طور جداگانه مي شويند. سپس آنها را بكمك مشته و كمان حلاجي از هم باز نموده و در داخل قالبي كه از جنس كرباس مي باشد پهن مي كنند. ضمناً براي تهيه نمد نقشه دار خود رنگ يا پشم هاي رنگ شده را مطابق نقشه مورد نظر روي سطح آن قرار مي دهند. الياف را توسط آب و صابون يا محلول تخم مرغ در آب مرطوب ساخته و تعداد 2 تا 3 نفر نمدمال با ضرب آهنگ خاصي و حركات موزون در حدود 4 ساعت با دست و پا آن را مي مالند بعد آن را به قالب ديگري از جنس برزنت منتقل ساخته و لوله مي كنند و مجدداً محل فوق را با بمدت 6 ساعت ادامه مي دهند.

تهيه نمد كار پرزحمت و پرمشقتي است و به قدرت بدني بالائي نياز دارد بنابراين توليد اين محصول اكثراً توسط مردان صورت‌مي گيرد.

سفال گري

سفال يا گل رس پخته شده جزو اولين ابداعات هنري و صنعتي بشر براي دفع نيازهاي زندگي روزمره اش بوده است ساخت انواع ظروف سفالي با ابداع چرخ سفالگري و بعدها رواج لعاب (اكسيد رنگي فلزات مختلف) شكل ديگري بخود گرفت و امروزه آثار سفالي باقي مانده از دوره هاي تمدني مختلف زيست بخش موزه هاي جهان است. علي رغم حوزة تمدني حسنلو، زيوه، تخت سليمان، ماكو، تپه حاجي فيروز- دالماتپه- رفيخواه تپه- و آثار سفالي كشف شده از آنها شامل انواع مجسمه هاي سفالي ريتون- جام- آتش دان- كاسه- كوزه- بشقاب- سفالگري امروزه در استان آذربايجان غربي رونق چنداني ندارد. در شهرستان اروميه توليد در چند كارگاه تحت پوشش سازان صنايع دستي مرسوم است توليد انواع سرويس هاي چاي خوري شامل سيني- فنجان- نعلبكي- قوري- قندان و ظروف مخصوص شكر- بالعاب تك رنگ قهوه اي سوخته و شكلاتي كه خاص اين منطقه است و در اين كارگاهها رواج دارد.

سراميك

سراميك كائولن يا خاك چيني اي است كه شكل داده شده و در كوره پخته شده باشد كه روي آنرا با لعاب مخصوص مي پوشانند. امروز توليد سراميك و ظروف چيني در كارخانه هاي مختلف و توسط دستگاه انجام مي شد. اما توليد سراميك دستي بروشهاي توليد و پخت سنتي از ديگر صنايع شهرستان اروميه مي باشد اگرچه امروزه توليد آن بسيار محدود است و روبه فراموشي مي رود و جاي خود را به توليدات صنعتي با كيفيت استاندارد داده است.

ساير صنايع دستي اروميه

صنايع دستي و خانگي متفرقه ديگري نيز در اروميه رواج دارند كه برخي از آنها بومي و سنتي بوده و بعدها رواج يافته اند. ازجمله عروسك سازي- گل چيني- كوبلن بافي- گيپوربافي- گلدوزي- گلسازي و ساير صنايع دستي كه بفراخور ذوق و سليقه افراد و بيشتر به منظور سرگرمي و آفرينش هنري توسط زنان خانه دار توليد مي شود.

فهرست منابع

1ـ معرق روي چوب- مينو كريم بنا- ميراث فرهنگي 1378

2ـ منبت كاري روشها و طرحها- جيزب جانسون- ترجمه حميد بلوچ- تهران 1378

3ـ مدمالي- پروانه گوهري- روابط عمومي سازمان صنايع دستي آذر 1368

4ـ فرهنگ جغرافيايي آذربايجان غربي- نيروهاي مسلح

5ـ مقدمه اي بر بازاريابي صنايع دستي- روابط عمومي صنايع دستي مهر 1360

6ـ بررسي وضع صنايع دستي استان آذربايجان با زيد امكان توسعه آن- مرداد 54- سازمان صنايع

7ـ جزوه اشنتايي با هنرهاي سنتي- خانم فاطمه اكبري- دانشگاه هنر اسلامي تبريز

8 ـ صنايع دستي كهن ايران- هانس- اي .وولف دكتر سيروس ابراهيم زاده

9ـ شناخت گليم – زهرا جزايري- سروش 1370

10ـ فرهنگ جامع فرش ايران- احمد دانشگر

11ـ مصاحبه با كارشناسان صنايع دستي آ. غربي و شرقي- ميراث فرهنگي و ادارة صنايع روستايي جهاد سازندگي استانهاي آ. غربي و شرقي

< قبلی		بعدی >

اضافه‌ كردن نظر

JComments

تماس با ما

اطلاعات عمومی

اطلاعات توریستی

اقتصادی صنعتی و علمی

نقشه ماهواره ای شهرها

اضافه‌ كردن نظر