| ويژگيهاي جغرافيايي، تاريخي، سياسي و اداري شهرستان مياندوآب |
| شهرهای آذربایجان غربی - میاندوآب | |||
| سه شنبه ۲۵ خرداد ۱۳۸۹ ساعت ۱۶:۴۳ | |||
|
<!-- /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-parent:""; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman";} @page Section1 {size:8.5in 11.0in; margin:1.0in 1.25in 1.0in 1.25in; mso-header-margin:.5in; mso-footer-margin:.5in; mso-paper-source:0;} div.Section1 {page:Section1;} --> ويژگيهاي جغرافياي تاريخي شهرستان مياندوآب : مياندوآب بدليل واقع شدن در ميان زرين رود و سيمينهرود به اين اسم نامگذاري شده است. در طول تاريخ اقوام مختلفي چون مادها، ماناها، اورارتوها، كردها و سلجوقيان، تركها و مغولها در اين نواحي سكونت يافتهاند. «خواندمير» در حبيبالسير به جنگ بين آپاراخان وخواجه غياثالدين محمد اشاره كرده و چنين مينويسد: در حوالي زرينهرود هر دو لشكر به هم رسيده و پس از پيروزي آپاراخان هلاكوخان مغول قريه حسينآباد را كه در چند كيلومتري جنوب مياندآب ميباشد به پايتخت تابستاني انتخاب كرده و زرينهرود را به افتخار پسر چنگيزخان جغتاي (جغتو) نامگذاري نمود.
ويژگيهاي سياسي و اداري شهرستان مياندوآب اين شهرستان در 164 كيلومتري جنوبشرقي مركز استان آذربايجانغربي (اروميه) و بين شهرستانهاي بوكان و مهاباد و شاهيندژ و ملكان واقع گرديده است. و آبهاي درياچه اروميه شمالغربي آن را تشكيل ميدهد و حدود شمالي آن مرز مشترك آذربايجانشرقي را دربر ميگيرد و داراي سه بخش به نامهاي مرحمتآباد، مركزي و باروق و 11 دهستان ميباشد، بخش مرحمتآباد با دهستانهاي مرحمتآباد شمالي و مرحمتآباد مياني، بخش مركزي با دهستانهاي زرينهرود، زرينهرود جنوبي، زرينهرود شمالي، مرحمتآباد، مرحمتآبادجنوبي، مكريان شمالي و بخش باروق با دهستانهاي باروق، آجرلوي شرقي و آجرلوي غربي
ويژگيهاي جغرافياي طبيعي شهرستان مياندوآب : ـ موقعيت، حدود و وسعت شهرستان مياندوآب : شهرستان مياندوآب با وسعت 223300 هكتار حدود 18/4 درصد از سطح استان را به خود اختصاص ميدهد. اين شهرستان در محدوده ارتفاع 1000 تا بيش از 2000 متر از سطح دريا ميباشد. از سطح شهرستان 33/11 درصد را تپهها و 67/88 درصد بقيه را اراضي دشتي، سيلابي و ... تشكيل ميدهند و از نظر موقعيت جغرافيايي در 46 درجه و 6 دقيقه طول جغرافيايي و 36 درجه و 46 دقيقه عرض جغرافيايي قرار گرفته است.
ـ كوههاي شهرستان مياندوآب : شهرستان مياندوآب از نظر توپوگرافي، تپه ماهوري و جلگهاي است. بجز در شرق مياندوآب در دامنههاي سهند درآن واقع است اكثراً تپه ماهوري و هرچه به طرف شهر مياندوآب نزديك ميشويم از ارتفاع آنان كاسته ميشود. بلندترين ارتفاع كوههاي مرز آذربايجانشرقي و غربي در محل ربط با ارتفاع 2832 متر است و كوههاي جانآقا، عثمان اولن، آيدشه و ارتفاعات نوروز لو (سد انحرافي نوروزلو در پاي اين كوه بر روي زرينهرود احداث شده) 1450 متر ارتفاع دارند. همچنين كوه قشلاقلو با ارتفاع 1370 متر و ارتفاعات خطايي در اطراف تالاب چنگيزگلي با ارتفاع 1450 متر و كوه تلخاب يا قزل كوه در حد فاصل مهاباد و مياندوآب با ارتفاع 1645 متر ميباشد.
ـ دشتهاي شهرستان مياندوآب : در شهرستان مياندوآب، دشت مياندوآبغربي، مياندوآب شرقي و باروق واقع شده است كه در مورد اين دشتها توضيحاتي ارائه ميگردد.
ـ دشت مياندوآبغربي : دشت مياندوآبغربي مساحتي برابر 47100 هكتار دارد و در جنوب درياچه اروميه واقع شده و داراي 75 پارچه آبادي ميباشد. عمدهترين محدوديتهاي اراضي قابل كشت آبي در اين دشت مربوط به مسائل شوري، ماندابي و عوامل كيفي خاك است. رودخانه سيمينهرود در محل ساري قميش از دشت حاجيآباد خارج شده و به دشت مياندوآبغربي وارد ميشود و اين دشت را آبيلري ميكند.
ـ دشت مياندوآبشرقي : دشت مياندوآبشرقي با مساحتي 32300 هكتار در جنوب و جنوبشرقي درياچه اروميه قرار گرفته است. آب زرينهرود كه زهكش اصلي اين دشت را تشكيل ميدهد در محل سد نوروزلو ذخيره شده و بصورت منظم مورد استفاده مصارف كشاورزي اراضي آبخور در پاييندست قرار ميگيرد.
ـ دشت باروق : دشت باروق با مساحت 14200 هكتار در شمال دشت شاهيندژ و جنوبشرقي درياچه اروميه قرار گرفته است. عمدهترين محدوديت اراضي قابل آبياري اين دشت محدوديت از نظر جنس خاك و توپوگرافي ميباشد. محصولات كشاورزي اصلي در كشت آبيگندم و جو و در كشت ديم نيز گندم و جو ميباشد. از نظر آب سطحي قوري چاي رژيم اصلي اين دشت به حساب ميآيد. از آب زرينهرود نيز به وسيله سد انحرافي نوروزلو براي آبياري زمينهاي دشت باروق استفاده ميشود. ضمناً از آبهاي زيرزميني نيز در اين دشت استفاده ميگردد.
ـ درههاي شهرستان مياندوآب : در شهرستان مياندوآب درههاي دلمه و دره علييار و قابل اهميت و مورد توجه و علاقه و گردشگران و علاقمندان به طبيعت است:
ـ دره دلمه : دره دلمه كه در پاييندست سد انحرافي نوروزلو قرار گرفته به لحاظ گزستانهاي ساحل رودخانه و خوش آب و هوا بودن آن مورد توجه گردشگران طبيعت و علاقمندان به صيد تفريحي است.
ـ دره علييار : دره علييار كه در مسير مياندوآب به شاهيندژ واقع شده به لحاظ چمنزارهاي اطراف بيشتر مورد توجه شهروندان مياندوآب قرار ميگيرد.
ـ منابع آب شهرستان مياندوآب : منابع آب شهرستان مياندوآب را در سه بخش آبهاي سطحي (رودخانهها)، آبهاي زيرزميني (چشمهها، قنوات و چاهها) وآبهاي راكد(تالابها، درياچهها) بررسي مينماييم.
ـ آبهاي سطحي شهرستان مياندوآب : ـ رودخانه ها : رودخانههاي شهرستان مياندوآب از رودخانههاي دائمي و پرآب حوزه آبريز درياچه اروميه بوده و از كوههاي كردستان و زمزيران و شاخههايي از آن از حد مرزي استان آذربايجانغربي با استان زنجان و استان آذربايجانشرقي (سهند) سرچشمه ميگيرند و در جهات شمال به جنوب و شرقي به غربي شهرستان
جاري هستند و در قسمتهاي عليا از قعر درههاي عميق ميگذرند كه طرفين آنها را كوههاي مرتفعي احاطه كرده است و در قسمت سفلي با بستر عريض متوجه درياچه اروميه ميشوند، رودخانههاي جاري اين شهرستان عبارتنداز:
رودخانه زرينهرود ( جغاتوچاي) اين رودخانه با طول حدود 240 كيلومتر يكي از پرآبترين رودخانههاي حوزه آبريز درياچه اروميه ميباشد كه از كوههاي چهل چشمه كردستان و قره الياس بين سقز و بانه با نام «چم سقز» سرچشمه ميگيرد. اين رودخانه از مجموعهاي از سرشاخههاي دائمي، فصلي و سيلابي تشكيل ميشود. و 3 شاخه اصلي به نامهاي ساروق چاي، خرخره چاي، سقز چاي و زرينهرود كه در سد شهيدكاظمي بوكان به هم پيوسته و با ادامه مسير پس از دريافت شاخههاي هولاسو و آجرلو و شاخههاي فصلي متعدد به طرف درياچه اروميه سرازير ميگردد. اين رودخانه در جهت جنوب به شمال به موازات رودخانه سيمينهرود جريان دارد، و در طول مسير خود از شهرستان شاهيندژ و مياندوآب ميگذرد و در جنوب درياچه ضمن تشكيل يك دلتاي وسيع به عرض
حدود 10 كيلومتر كه در مراتع پرآبي باتلاقي است در محل روستاي پاييني و قلعه به درياچه اروميه ميريزد. بر روي اين رودخانه سد شهيدكاظمي احداث شده كه از نظر ارتفاع از سد ارس مرتفعتر و از نظر اهميت بعد از سد مزبور قرار دارد. اين سد حدود 70 كيلومتر با مياندوآب فاصله دارد. سد انحرافي نوروزلو در حدود 10 كيلومتري مياندوآب، آب مورد نياز كشاورزي دشت مياندوآب و قسمتي از دشتهاي بناب و ملكان را تأمين مينمايد. ضمناً در سالهاي اخير قسمتي از آب مشروب شهر تبريز و آذرشهر و چند شهر ديگر آذربايجانشرقي از آب اين سد تأمين ميشود. سطح حوزه آبريز رودخانه زرينهرود 7160 كيلومتر مربع بوده و در سال آبي 1378 ـ 1379 حداكثر دبي لحظهأي 5/99 مترمكعب در ثانيه و مجموع دبي سالانه 859/447 ميليون مترمكعب برآورد گرديده است.
سيمينهرود ( تاتائو سرشاخههاي اصلي اين رودخانه از دامنههاي شمالي كوههاي زمزيران و خسرو و ابراهيم جلال و مام سور سرچشمه ميگيرند. ودر امتداد كلي جنوب به شمال جريان يافته پس از مشروب نمودن اراضي زير كشت كنارههاي خود به يكديگر ميپيوندد و به رودخانه سيمينهرود را تشكيل ميدهند. سيمينهرود پس از مشروب كردن دشتهاي مسير خود در امتداد جنوب به شمال، در جنوبغربي شهر مياندوآب به سمت شمالغربي تغيير مسير داده و پس از عبور از ميان دشت مياندوآبغربي، به باتلاقهاي حاشيه جنوبي درياچه اروميه وارد ميشود. از سرشاخههاي پرآب سيمينهرود ميتوان به شاخههاي زنبيل و حمزهآباد اشاره كرد. سطح حوزه آبريز آن 31/24 كيلومترمربع و در سال آبي 1378 و 1379 حداكثر دبي لحظهاي 9/135 مترمكعب در ثانيه و مجموع دبي سالانه 136/96 ميليون مترمكعب برآورد شده است.
ـ رودخانه ليلانچاي: رودخانه ليلان چاي ازشاخههاي فرعي زرينهرود است كه از ارتفاعات جنوبي سهند سرچشمه گرفته و در مسير خود 40 كيلومتر از جنوب به سوي حنوبغربي تغيير مسير ميدهد. دبي ساليانه رودخانه در حدود 454 ميليون مترمكعب (ميانگين چهارساله ( 49ـ45 )) ميباشد. جريان آب اين رودخانه در زمستان اكثراً يخ ميزند و قابل اندازهگيري نميباشد و حوزه اين رودخانه تماماً داراي ارتفاع كمتر از ساير شاخههاي فرعي زرينهرود است و در محل پايين كارخانه قند مياندوآب به رودخانه زرينهرود منتهي ميگردد.
آبهاي زيرزميني شهرستان مياندوآب : آبهاي زيرزميني شهرستان مياندوآب را در سه بخش چشمهها، قنوات و چاهها مورد بررسي قرار ميدهيم.
ـ چشمهها و قنوات شهرستان مياندوآب : چشمههاي اين شهرستان اغلب در مناطق كوهستاني ظاهر گرديدهاند و بهرهبرداري از آب زيرزميني از طريق چشمه و قنات مرسوم نميباشد.
ـ چاههاي شهرستان مياندوآب : در شهرستان مياندوآب تعداد 2538 حلقه چاه وجود دارد كه مجموع تخليه سالانه اين تعداد چاه در سال آبي 1380 ـ 1379 به ميزان 625/124 ميليون مترمكعب بوده است. از مجموع چاههاي مذكور تعداد 133 حلقه چاه عميق با تخليه سالانه 268/21 ميليون مترمكعب و تعداد 2405 حلقه چاه نيمه عميق با تخليه سالانه 268/21 ميليون مترمكعب و تعداد 2405 حلقه چاه نيمه عميق با تخليه سالانه 357/103 ميليون مترمكعب مورد بهرهبرداري قرار ميگيرد. بطوركلي عمق متوسط سطح ايستايي آبهاي زيرزميني سطحي در بيشتر نقاط كمتر از 2 متر و سفرههاي آب زيرزميني عميق مياندوآب با عمق متوسط 90 متر و حداكثر عمق سفره 120 متر ميباشد سطح اين سفره 1100 كيلومترمربع و حجم مفيد آن 2 ميليارد مترمكعب ميباشد. شيب و جهت جريان آب سفره مذكور از جنوب به شمال و به سمت درياچه اروميه است و هدايت الكتريكي آب سفره زيرزميني عميقي دشت مياندوآب 5000 ـ 500 ميكروموس بر سانتيمتر ميباشد.
ـ آبهاي راكد شهرستان مياندوآب : آبهاي راكد شهرستان مياندوآب در سه بخش سدها، تالابها و درياچهها بررسي مينماييم.
ـ تالابهاي شهرستان مياندوآب : ـ تالاب چنگيزگلي : تالاب چنگيزگلي در حد فاصل سه روستاي سبز، قرهگول و خطايي در جنوب مياندوآب قرار دارد. موقعيت جغرافيايي آن در َ4 ، ْ46 طولشرقي وَ52 ، ْ36 عرض شمالي است اين تالاب در زمره تالابهاي بوجود آمده در اراضي طغياني شاخههاي سيمينهرود بوده و همچنين از تجمع هرزآبهاي تپه ماهوري جنوب و غرب روستاي خطايي تشكيل ميشود كه چند چشمه كوچك نيز در كنار اين تالاب ديده ميشود. تالاب چنگيزگلي در حدود 12 كيلومتري جنوب و غرب شاخه اصلي سيمينهرود قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دريا 1290 متر است. و در جنوب و جنوب غرب توسط خط ميزان منحني 1300 متر محاط شده است. بيشترين طول و بيشترين عرض آن حدود 5/3 كيلومتر است. سطح آن متغير است و برحسب پرآبي يا كم آبي داراي نوسان است و اين نوسانات در بخش تمامي آن محسوس ميباشد و چون بخش جنوبي آن بوسيله تپههايي محاط شده است كم و بيش مرز پايداري در اين قسمت است. شبكههاي كانال آبرساني و زهكشي حوزه سيمينهرود دراين ناحيه گسترش يافته است و يكي از شاخههاي زهكشي مستقيماً از حاشيه تالاب حفر شده و موجبات زهكشي آب تالاب را فراهم آورده است تالاب چنگيزگلي تالاب فصلي است راههاي دسترسي به اين تالاب از جاده احداث شده در حاشيه زهكشي و راههاي فرعي روستاهاي قرهگل، خطايي و سبزي است.
ـ سدهاي شهرستان مياندوآب : در محدوده اين شهرستان يك سد انحرافي بنام نوروزلو (سدانحرافي نوروزلو) احداث شده است. اين سد در 15 كيلومتري جنوبشرقي مياندوآب در جوار قريه نوروزلو واقع گرديده است. اين سد داراي 510 متر طول تاج و 16 متر عرض تاج بوده و ارتفاع آن 6 متر ميباشد. سطح درياچه پشت آن به 1000 هكتار ميرسد. آب اين سد توسط كانالهاي شرق و غرب احداثي دشت مياندوآب را آبياري ميكند و حدود سه سال است كه قسمتي از آب شرب تبريز و بناب و آذرشهر و چند شهر آذربايجانشرقي از اين سد تأمين ميگردد.
ـ درياچه ها : اين شهرستان در حريم اروميه واقع شده است كه در اين زمينه در بخش اروميه مطالبي ارائه گرديده است.
زمينشناسي شهرستان مياندوآب : طبق نقشه زمينشناسي ايران تشكيلات زمينشناسي اين منطقه بشرح زير است: تشكيلات دوران چهارم عمدتاً بصورت رسوبات جديد تراسهاي قديمي و چين خورده در دشتهاي اطراف مسير رودخانه زرينهرود و سيمينهرود است كه از شمال به جنوب گسترده ميباشد.
ـ لرزه خيزي : براساس آخرين نظريات علمي در تقسيمبندي استان آذربايجانغربي برحسب پيشبيني احتمال وقوع زلزله محدوده شهرستان مياندوآب از نواحي بدون تخريب ميباشد.
خاكشناسي شهرستان مياندوآب : خاكهاي مطالعه شده در اين شهرستان عمدتاً جزء خاكهاي كلاسهاي III و II است كه در بخشهاي مرتفعتر عمق خاك كم و در بخشهاي مسطح خاكها نيمه عميق تا عميق هستند. به دليل وجود عوامل بازدارنده گوناگون سطح شهرستان
براي كاربريهاي زراعت آبي 75 درصد از وسعت شهرستان محدوديت شديد، 15 درصد محدوديت كم و 10 درصد محدوديت خيلي كم دارند. براي كاربري ديم 69 درصد از مساحت شهرستان محدوديت شديد، 2 درصد محدوديت زياد و 29 درصد محدوديت متوسط دارد و براي كاربري مراتع و چراگاه 88 درصد از مساحت شهرستان محدوديت شديد، 6 درصد محدوديت زياد و 6 درصد محدوديت متوسط دارد.
پوشش گياهي شهرستان مياندوآب : ـ جنگلها : پوشش گياهي غالب اين شهرستان عمدتاً مرتعي بوده و جنگل در اين شهرستان مشاهده نميگردد. ولي آثار جنگل بصورت تك درختي در دره بالامو و آيديشه هنوز هم در منطقه وجود دارد. از آن جمله گونههاي زالزالك، بادام كوهي و ارجنگ در مناطق مذكور قابل ذكر است. بعلاوه گزستانهاي سواحل زرينهرود و پشت سد انحرافي نوروزلو و سواحل درياچه اروميه حدفاصل مصب سيمينهرود و زرينهرود كه بصورت كمربندي حايل ميان زمينهاي زراعي و زمينهاي پست و شورهزار سواحل درياچه اروميه است ديده ميشود.
ـ مراتع : پوشش گياهي غالب در شهرستان مياندوآب پوشش مرتعي است و از وسعت 223300 هكتاري شهرستان 13/25 درصد به مراتع اختصاص يافته است. مراتع اين شهرستان همانند ساير مراتع استان از نظر ظاهري به مراتع خوب و متوسط و فقير تقسيم ميشوند كه در فصل چرا در ييلاق و قشلاق مورد بهرهبرداري قرار ميگيرد.
بررسي وضعيت طبيعي شهرستان مياندوآب از لحاظ زيست محيطي و بررسي عوامل آسيب و تخريب: كوهها و دشتها : انسان براي ادامه حيات و زيست نيازهاي خود را از محيط اطراف اخذ مينمايد كه در اينصورت ناخواسته بر محيط زيست اطراف خود اثر ميگذارد كه تأثيرات منفي دخالتهاي انساني بصور مختلف در سطح شهرستان از جمله در كوهها و دشتها بروز نمودهاند. زيستگاههاي موجود در اين مناطق در اثر اين دخالتهاي بيرويه به جزاير كوچك تقسيم شده و نابودي حياتوحش را بدنبال داشته است از طرفي ايجاد زهكشيهاي متعدد در دشت مياندوآب موجب از بين رفتن زيستگاههاي آبي گرديده است.
منابع آب شهرستان مياندوآب : آبهاي سطحي : ـ رودخانه ها :
ـ زرينهرود : اين رودخانه نيز همانند ساير رودخانههاي استان منشاء شهري، صنعتي و كشاورزي دارد، باتوجه به اينكه سرچشمه اصلي اين رودخانه در استان كردستان واقع گرديده است علاوه بر مشكلات حوزه آبخيز، فاضلاب شهر سقز (از طريق رودخانه سقز) و فاضلاب شهر تكاب و فاضلاب معدن ارسنيك زره شوران (از طريق رودخانه ساروق) به درياچه سد شهيدكاظمي بوكان كه بر روي اين رودخانه احداث گرديده تخليه ميگردد و سپس با دريافت فاضلاب شهر شاهيندژ و روستاهاي اطراف رودخانه اين امر در شهرستان مياندوآب تشديد ميگردد. قسمت عمده فاضلابهاي شهري و صنعتي و بيمارستاني وارد اين رودخانه شده و كانالهاي آبياري عملاً به كانال فاضلاب تبديل گشته است. واقع شدن كارخانه قند مياندوآب در كنار زرينهرود سبب گرديده كه فاضلاب كارخانه بدون تصفيه مؤثر به زرينهرود تخليه شود. زرينهرود كه يكي از رودخانههاي دائمي است، زيستگاه گونههاي زيادي از ماهيان ميباشد. در فصول كم آبي به علت غلظت بيش از حد آلايندهها و تخليه فاضلابها مرگ و مير ماهيان را باعث ميشود. قبل از پديده بحران خشكسالي در اثر اين آلايندهها به مدت چندين سال شاهد مرگ و مير پرندگان در محل ريزش اين رودخانه به درياچه اروميه بودهايم.
ـ رودخانه سيمينه رود : در خصوص آلودگي اين رودخانه و عوامل آسيب و تخريب در بخش شهرستان بوكان مطالبي ارائه شد ولي بعد از شهرستان مياندوآب نيز مورد بيمهري قرار گرفته و قسمتي از فاضلاب شهر توسط پمپاژ به اين رودخانه تخليه ميگردد. و همچنين تخليه فاضلابهاي صنعتي در بالادست پل مياندوآب موجب بهم زدن تعادل اكولوژيك رودخانه شده و در سال 1380 شاهد مرگ و مير تعداد زيادي از آبزيان بوديم كه اين مسئله از طريق اداره كل حفاظت محيط زيست اذربايجانغربي پيگيري ميشود.
آبهاي زيرزميني : آبهاي زيرزميني در شهرستان مياندوآب اكثراً به صورت چاه عميق و نيمه عميق بوده و بدليل قرار گرفتن در وسط دو رودخانه سيمينهرود و زرينهرود ميباشد و چشمهها كه آب خروجي طبيهي زيرزميني هستند از زمين خارج ميشوند ولي پيشرفت تكنولوژي وبالا بودن سطح زيركشت مردم منطقه را با مشكل آبهاي سطحي دچار نموده و همچنين تأمين آب تعدادي از شهرهاي آذربايجانشرقي از جمله تبريز از طريق آب زرينهرود مردم منطقه را در چند ساله اخير به سبب خشكساليها با مشكل مواجه و اين امر تشديد گرديده است و ناچاراً در جهت استفاده از آبهاي زيرزميني روي آوردهاند كه به تعداد آنها در بخش محيط طبيعي اشاره شد. نهايتاً ميتوان اذعان نمود كه بهرهبرداري از آبهاي زيرزميني بصورت بيرويه انجام ميگيرد.
آبهاي راكد : ـ درياچه ها : آبهاي درياچه اروميه جنوبغربي شهرستان مياندوآب را تشكيل ميدهد. در ارتباط با درياچه اروميه در بخش شهرستان اروميه سخن گفته شده است.
ـ آب پشت سدها : سد انحرافي نوروزلو كه در 15 كيلومتري جنوبشرقي شهرستان مياندوآب در جوار قريه نوروزلو واقع گرديده است. اين سد در پايين دست سد شهيدكاظمي بوكان براي انحراف و سوار كردن آب رودخانه زرينهرود به كانالهاي آبرساني ساخته شده است. قسمتي از آب شهرستان تبريز و شهرهاي مسير آذربايجانشرقي و مياندوآب از طريق اين سد تأمين ميشود. بر اكولوژيك رودخانه و روابط حاكم بين عناصر زيستي آن تأثير منفي داشته و ساختار طبيعي رودخانه بهم خورده و با دخالتهاي انساني در انحراف آب به كانالها و باز و بسته نمودن آن و عدم تعبيه تورهاي فلزي جهت جلوگيري از ورود گونههاي ماهي به كانالها موجب از بين رفتن گونههاي آبزي ميگردد.
ـ تالابها : ـ تالاب چنگيز گولي : اين تالاب در زمره تالابهاي بوجود آمده در اراضي طغياني شاخههاي سيمينهرود بوده و شبكه كانالهاي آبرساني و زهكش حوزه رودخانه سيمينهرود در اين ناحيه گسترش يافته است و يكي از شاخههاي زهكش مستقيماً از حاشيه تالاب حفر شده است و موجبات زهكش آب تالاب را فراهم آورده است.
پوشش گياهي شهرستان مياندوآب : ـ جنگلها : جنگلهاي باداملو و آيدشه عمدهترين مناطق جنگلي شهرستان مياندوآب بودهاند ولي متأسفانه همانند ساير شهرستانهاي ديگر استان مورد آسيب وتخريب قرار گرفتهاند. عمدهترين عوامل تغييرات سطح جنگلها، زراعت، دام، سوخت، فقر فرهنگي و اقتصادي ميباشد ولي بعد از احداث سد انحرافي نوروزلو در پشت سد گزستانهايي انبوه شكل گرفته و نيز گزستانهاي شيرناب در پايين تپه رش حدفاصل سيمينهرود و زرينهرود تا سال 1374 موجود بود ولي بعلت پيشروي آب درياچه اين گزها خشكيده و محل مناسبي جهت پرندگان كنارآبزي بود. زيرا كه به مصب دو رودخانه نزديك بوده است و بعد از پس روي دريا اخيراً در حال رشد ولي شكل فبلي را نگرفتهاند. بطوركلي از بين رفتن جنگلها تخريب مراتع و عدم نفوذ پذيري خاك را بدنبال داشته و تأثير منفي در محيط باقي ميگذارد.
ـ مراتع : بطوريكه قبلاً نيز در بخش مراتع ذكر شد پوشش گياهي غالب در شهرستان مياندوآب پوشش مرتعي است. در طول سال 607750 واحد دامي از مراتع شهرستان مياندوآب تغذيه مينمايند در حاليكه ظرفيت مراتع آن 47679 واحد دامي در يك دوره چرايي سه ماهه است. مراتع اين شهرستان در اثر چراي زودرس و مفرط و تبديل به زمينهاي زراعي و آسيب و تخريب يافته است. و در نتيجه تخريب مراتع مشكلات زيست محيطي بروز مينمياند. 2000 هكتار از اراضي مراتع روستاي فسندور توسط شيلات استان به پرورش ماهي اختصاص يافته است. اين طرح بدلايل كم آبي و شوربودن بستر استخرها با موفقيت همراه نبوده و اين محل يكي از زيستگاههاي مهم پرنده نادر و در حال انقراض ميشمرغ بوده است ولي بعلت تخريب زيستگاه اين پرنده نادر جلاي وطن نموده است. بالاخره شسته شدن زمين همراه با آب سيل به رودخانهها و بالاخره به درياچه اروميه ميريزد و موجب آلودگي آنها يا بنحوي موجب بالا آمدن سطح درياچه اروميه ميگردند ( رسوبگذاري ).
ـ بررسي عوامل آسيب و تخريب در جنگلها : رشد فزاينده جمعيت و نياز انسان به بهرهبرداري بيشتر از زمين افزايش يافته و در نتيجه فعاليتهاي مخرب انساني جنگلهاي اين شهرستان آسيب و تخريب يافتهاند.
ـ بررسي عوامل آسيب و تخريب در مراتع : نحوه بهرهبرداري از مراتع شهرستان مياندوآب بصورت چراي سنتي ميباشد. عوامل متعددي موجب تخريب مراتع در اين شهرستان گرديده است. تبديل مراتع به زمينهاي زراعي، چراي مفرط و بيش از ظرفيت مراتع و عوامل آب و هوايي نيز مؤثر بودهاند.
ـ گونههاي گياهي در حال انقراض در شهرستان مياندوآب : بطوركلي در وضع فعلي متأسفانه اكثر گونههاي جنگلي و مرتعي در معرض انقراض بوده به ذكر گونههاي جنگلي و گياهي در حال انقراض ذيلاً اشاره ميگردد: انواع گونههاي ارس، گونههاي پسته وحشي يا بنه، انواع بادام كوهي، انواع زالزالك، ارجنگ، ماشك، انواع گون، چاودار وحشي، كنگر خوراكي و گونههاي مرتعي خوشخوراك كه هماكنون بين مزارع باقي مانده است.
ـگونههاي گياهي كمياب در شهرستان مياندوآب : از گونههاي كمياب منطقه گونه اسپرس، گون كتيرا، بادامچه، زرشك، كنگر وحشي خوراكي، پستهوحشي، زالزالك و گونهاي خوشخوراك.
حيات وحش شهرستان مياندوآب : ـ پستانداران : از پستانداران قابل شكار نظير قوچ و ميش و كل و بز در منطقه مشاهده نميگردد. خرس قهوهاي نيز به ندرت گزارش شده است. حدود د و سال قبل تعداد چند راس گراز در اطراف شهرستان مياندوآب روستاي ليدان مشاهده شده بود ديگر اثري از آنها نيست ولي از ساير پستاندارن نظير گرگ، روباه، شغال، راسو، زربر، راسو، خرگوش و انواع جوندگان در سطح شهرستان مشاهده و جمعيت شغال در سواحل و گزستانهاي زرينهرود نسبت به ساير پستانداران بيشتر ميباشد. يك نوع پستاندار آبزي بنام شنگ (سگ آبي) در زرينهرود مشاهده ميگردد.
ـ پرندگان : اين شهرستان به دليل قرارگرفتن در سواحل درياچه اروميه وجود مصبهاي رودخانه سيمينهرود و زرينهرود و تالاب چنگيزگلي خيلي عظيم پرندگان آبزي و كنار آبزي در سراسر زمستان در اين منطقه تجمع مييابند صداي فلامينگوها و غازها از دور شنيده ميشود. اردكها و حواصيلها و اكراس و ميشمرغ پرنده نادر نيز در مناطق جلگهاي فسندوز و سراب رحيمخان زيست ميكند. پليكان و قوها و فاخته و قمريها و انواع داركوب و پرندگان سبك بال و تيهو و كبك چيل و كبك نيز در منطقه ديده ميشود. به لحاظ دسترسي شكارچيان به انواع پرندگان قابل شكار از نقاط مختلف به اين شهرستان مراجعه ميكنند.
ـ آبزيان : در ارتباط با مطالعات رودخانههاي سيمينهرود و زرينهرود مطالعات سيمنولوژيكي توسط شيلات و محيط زيست استان مطالعاتي صورت گرفته و نتايج حاصله نشان از موجودات غني از موحودات آبزي بوده و اين امر سبب تجمع پرندگان به لحاظ دسترسي به غذا را فراهم آورده است. از آبزيان مهم ميتوان به ماهيان اشاره نمود كه در اقتصاد مردم بومي منطقه و روستاهاي پيرامون دو رودخانه مذكور نقش مهمي دارند كه همه ساله بهرهبرداري از اين منابع خدادادي از طريق صدور پروانه انتفاعي توسط محيط زيست به صيادان محلي نسبت به صيد انواع ماهيان اقدام مينمايند كه علاوه بر تأمين نياز ساكنان روستاها و شهرهاي مسير مازاد آن به ديگر شهرها و يا استانها همجوار حمل ميشود. ولي متأسفانه چندين سال است كه در پايين دست ريزش فاضلاب كارخانه قند مياندوآب به زرينهرود و در سيمينهرود دو سال است با ريزش فاضلاب كشتارگاه مرغ پرچين موجب مرگ و مير ماهيان اتفاق ميافتد و جمعيت آنها كاهش مييابد. از ماهيان شناخته شده در شهرستان مياندوآب ميتوان به : اسپله، لوچ ماهي، انواع ماهي سياه، زردپر، ماهي ريز نقرهاي، ماهي سفيد رودخانهاي، سس ماهي، ماهي خياطه، كپور، سيم، سيم كپور و فيتوفاك اشاره كرد. بيشترين جمعيت به ترتيب سياه ماهي،سياه كولي ميباشد در طبقهبندي ارزش اقتصادي گونههاي موجود سياه ماهي و سياه كولي با كپور، سيم با ارزش غذايي متوسط و ماهي سفيد رودخانهاي و اسپله با ارزش غذايي مطلوب در منطقه مطرح بوده و ساير گونهها بعلت عدم رشد مناسب فاقد ارزش اقتصادي ميباشند.
ـ خزندگان و دوزيستان : خزندگان و دوزيستان جايگاه خاصي همانند ساير جانوران در اكوسيستم و زنجيره غذايي دارا ميباشند. دوزيستان بعنوان طعمه و غذاي جانوراني چون مارها هستند و خود نيز با تغذيه از حشرات در كنترل آنها نقش دارند و همچنين خزندگان طعمه گوشتخواراني نظير پرندگان شكاري و ... هستند و از طرفي خود با تغذيه از حشرات، نرم تنان و پستانداران كوچك در كنترل جمعيت آنها مؤثر بوده و از اين طريق خدمت مهمي به كشاورزي مينمايند. و از طرفي مارهاي سمي خطراتي به انسان و دامهاي اهلي دارند و گاهاً موجب مرگ آنها ميشود. خزندگان و دوزيستان شناسايي شده در شهرستان مياندوآب گرزه مار (مار افعي)، افعيتكابي، افعينجاني، مارجعفري، مارآتشي، كورمار، يله مار، مارآبي، لاكپشت و انواع مارمولكها هستند.
ـ بررسي عوامل انقراض گونه هاي جانوري در شهرستان مياندوآب : اجتماعات جانوري در طي هزاران سال بوسيله تهاجمات انساني بشدت كاهش يافته است شواهد در اين مورد بسيار است. اما آنچه باعث كاهش دامنة وسعت حياتوحش در اين شهرستان گرديده تنها شكار انسانهاي گذشته نبود در اين رابطه ميتوان دو عامل زير را ذكر كرد: 1) كاهش و يا نابودي پوشش گياهي كه از ديد جانوران به معناي كاهش، تنگي و يا نابودي زيستگاههاي آنان بوده است. شكار بيرحمانه حيوانات به كمك سلاحهاي مدرن، بخصوص در بدو انقلاب اسلامي. به اين دو عامل ميتوان عامل ديگري را نيز افزود كه اثرات آن در پيوند با توسعه شهري در سالهاي اخير نمايان گرديده است. زيستگاههاي حياتحش به دليل نداشتن مدافع قاطع همواره بخاطر منافع آني، توسعه شهري بدون برنامه، خودسري و خودكامگي برخي مردمان سودجو و موقعيتلب تنگتر و تنگتر كردند. اينها در زمره عوامل انقراض گونههاي جانوري هستند.
ـ معرفي گونههاي در حال انقراض در شهرستان مياندوآب : از گونههاي در حال انقراض اين شهرستان قوچ و ميش، كل و بز، خوك وحشي، خرس قهوهاي، پليكان سفيد، قوها، غاز پيشاني سفيد، عروس غاز، اردك مرمري، اردك بفوطي، اردك سرسفيد و ميشمرغ هستند.
ـ معرفي گونههاي جانوري خاص منطقه : از گونههاي جانوري خاص منطقه ميتوان به ميشمرغ اشاره نمود.
شكارگاهها :
ـ معرفي گونههاي گياهي موجود در شكارگاههاي شهرستان مياندوآب : پسته وحشي ( بنه )، انواع بادام كوهي، انواع زالزالك، انواع گونها، كنگر وحشي، قيچ، كاكوتي، درمنه،فرفيون، پنيرك، سيزاب، درمنه، شوران، خارشتر، گزنه، گز، ني، لويي، جگن، علف هفت بند، شنگ، شبدر، لاله، آويشن، گل قاصد، خاكشير، مريمگلي، جو وحشي، اسپرس علوفهاي، چشم گربهاي، پونه انواع ساز، زنبق چمن زار و شيرين بيان.
ـ معرفي گونههاي جانوري موجود در شكارگاهها : گرگ، روباه، شغال، سمور، زردبر، خرگوش، تشي ، و انواع جوندگان و شنگ (سگ ابي) از پرندگان، ميشمرغ، انواع اردكها، انواع غازها، قوها، چنگر، چنگر نوك سرخ، كشيمها، پليكان سفيد، فلامينگو، باكلان، انواع حواصيل از جمله ( بوتيمار كوچك، حواصيل شب، حواصيل زرد، حواصيل خاكستري، حواصيل ارغواني، اكرت كوچك، اكرت بزرگ)، لكلك سفيد، آنقوت، تنجه، انواع عقابها، كبك، كبك چيل، تيهو، بلدرچين، درنا، درناي معمولي، طاووسك، صدف خور، انواع سليمها، خروسكولي، انواع تليله، انواع آبچليك، انواع گيلانشاه، انواع پاشلك، چوب پا، آوست، فالاروب گردن سرخ، چاخ لق، گلاريول، انواع كاكائيها، انواع پرستوهاي دريايي، كوكر شكم سياه (با قرقره)، كبوتر چاهي، فاخته، انواع قمري، انواع جغدها، بادخورك، سبزقبا، زنبر خور معمولي، انواع داركوب، انواع زاغ و كلاغ و سمك تالابي. ـ قوانين و مقررات شكار در شهرستان مياندوآب : در مورد قوانين و مقررات شكار در بخش استاني مطالب ارائه شده است. ـ قوانين و مقررات صيد در شهرستان مياندوآب : در اين رابطه در بخش استاني بطور كامل مطالب ارائه شده است.
ـ مناطق مجاز و مناطق ممنوعه شكار : در اين شهرستان به جز حريم پارك ملي درياچه اروميه و بخشي از منطقه شكار ممنوع قره قشلاق كه در حوزه اين شهرستان واقع شده است. بقيه مناطق با رعايت و مقررات شكار و صيد مجاز ميباشد. در مورد پارك ملي درياچه اروميه در بخش شهرستان اروميه سخن گفته شد. مديريت و منطقه شكار ممنوع قره قشلاق با استان آذربايجان شرقي ميباشد كه از رودخانه زرينهرود به طرف بناب گسترده شده و در حوزه اداره حفاظت محيط زيست مراغه واقع گرديده است.
ـ گونههاي آزاد براي شكار و صيد : تمام گونههاي پرندگان به جز پرندگان حمايت و حفاظت شده كه شرح آن در بخش استاني آمده بقيه گونههاي پرندگان براي شكار آزاد بوده و از پستانداران نيز به جز پستانداران حمايت شده بقيه گونهها براي شكار آزاد ميباشند و كليه آبزيان قابل صيد نيز با رعايت قوانين و مقررات شكار و صيد آزاد ميباشد.
ـ تاريخ و ساعات مجاز شكار و صيد : در اين رابطه در بخش استاني بطور مفصل مطالب ارائه شده است .
ـ امكانات شكارگاهها : ـ ساختماني : اداره حفاظت محيط زيست شهرستان مياندوآب با تمام تجهيزات و بكارگيري تمام امكانات نسبت به حفظ و حراست از حياتوحش و ساير مسائل زيست محيطي تلاش مينمايند ولي امكانات ساختماني مخصوص پرسنل اداره بوده و كارشناسان و يا مأموران اداره كل نيزدر مأموريتها از آن استفاده مينمايند و ساختمان در اختيار شكارچيان قرار نميگيرد.
ـ پرسنلي : اداره حفاظت محيط زيست مياندوآب با توجه به رديفهاي پستي مصوب داراي رئيس اداره، كارشناس، كاردان محيط زيست و مأمورين اجرايي بوده كه براساس شرح و ظايف نسبت به اهداف سازمان مربوطه عمل مينمايند.
ـ عوامل تهديدكننده گونههاي گياهي و جانوري در شهرستان مياندوآب: فعاليتهاي موثر انساني، مانند تبديل اراضي منابع طبيعي به زمينهاي زراعتي، كانالكشي و انواع آلودگيهاي مخرب در شهرستان و افزايش اسلحههاي شكاري و شكار بيرويه و افزون بر آن تخريب زيستگاهها و چراي بيرويه و مفرط باعث از بين رفتن پوشش گياهي و حيات جانوري ميگردند و نهايتاً عوامل مذكور موجب تهديد گونههاي گياهي و جانوري در منطقه ميگردند.
آلاينده ها : ـ منابع آلاينده و تخريب محيط زيست در شهرستان مياندوآب : ـ فاضلابها : چشمگيرترين انواع آلودگيها در شهرستان مياندوآب فاضلابهاي شهري و صنعتي ميباشد فاضلابهاي شهر و روستاها اغلب به روشهاي چاه جاذب و يا بصورت تخليه به جويها و كانالهاي روباز دفع ميگردد. اين فاضلابها در نهايت به دو رودخانه مهم زرينهرود و سيمينهرود سرازير و از اين طريق به درياچه اروميه تخليه ميگردند، همينطور بعلت بالا بودن سطح آبهاي زيرزميني موجب آلودگي آنها را نيز ممكن است به دنبال داشته باشد. بعلاوه ورود فاضلاب كشتارگاه و بيمارستانها بدون تصفيه و بصورت خام وارد رودخانه زرينهرود ميگردند. كارخانه قند مياندوآب نيز در كنار رودخانه زرينهرود واقع شده است فاضلاب خود را بدون تصفيه مؤثر به اين رودخانه تخليه مينمايد. زرينهرود كه زيستگاه گونههاي زيادي از ماهيان ميباشد در فصول كم آبي به علت غلظت بيش از حد آلايندهها، تخليه فاضلاب باعث مرگ و مير ماهيان ميگردد. ريزش فاضلاب به سيمينهرود نيز موجب مرگ و مير ماهيان در اين رودخانه ميگردد.
ـ زبالهها : زبالههاي شهري و صنعتي در هرچه آلودهتر كردن آب و خاك موثر هستند. زبالههاي شهري شامل زبالههاي خانگي، ساختماني، تجاري و بيمارستاني بوده كه هر يك برحسب اجزاء تشكيلدهندهشان آلودگي خاصي توليد ميكنند. شهرستان مياندوآب فاقد نظام مدرن جمعآوري و دفع زباله هست و روستاها نيز از وضعيت بدي برخوردار هستند. زبالههاي مياندوآب در كنار محور مياندوآب ـ شاهيندژ در كنار جاده دفع و دود حاصل از آتشسوزيها در محل انباشته شدن زبالهها و بوي تعفن موجبات آلودگي منطقه را فراهم نموده و بعلاوه سبب جلب موش و حشرات و سگهاي ولگرد در جاده بين شهري شده كه نظر هر بيننده را به خود معطوف ميدارد. كيسههاي نايلوني در اثر وزش بادهاي منطقهأي به داخل زمينهاي زراعي پراكنده شده و موجب آزار كشاورزان منطقه شده است و بطور كلي اثرات مخربي در منطقه گذاشته است. و بايد چاره انديشي شود. در أين رابطه تذكراتي از سوي محيط زيست به مسئولين مربوطه داده شده و در پي چاره انديشي و مكانيابي جهت رفع أين مشكل برآمدهاند.
ـ منابع طبيعي آلاينده و تخريب محيط زيست در شهرستان مياندوآب : ـ سيل : سيل جريان بسيار شديد آب است كه در بيرون از بستر اصلي رودخانه به جريان در ميآيد و به دليل نيرويي كه دارد هرچه را كه در سر راه دارد با خود ميبرد بنابراين وقتي سيل جاري ميشود و گل و لاي آن همه چيز را مدفون ميكند هرچه در سر راه دارد ويران ميسازد. اما آنچه اهميت دارد آن است كه در سالهاي اخير بعلت تخريب مراتع و بوتهكني در حوزههاي آبخيز احتمال وقوع سيل بيشتر شده است. عامل اصلي وقوع سيل ريزش بارانهاي شديد و طولاني، ذوب ناگهاني برف ارتفاعات در اثر گرماي زودرس هوا است. سيل به عنوان حوادث طبيعي هميشه منجر به بلاياي طبيعي نيست بلكه موجب بهبود زندگي انسانها ميشود. براي مثال جلگه مياندوآب در اثر آبرفت سيلابهاي رودخانه سيمينهرود و زرينهرود بوجود آمده است.
ـ زلزله : همه روزه در گوشه و كنار جهان و كشورمان حوادث طبيعي مختلفي اتفاق ميافتد كه برخي از آنها در اخبار و رسانههاي گروهي مشاهده ميكنيم. زلزله بخشي از رفتار محيط اطراف ما است كه بطور ناگهاني رخ ميدهد و موجب خسارتها و تلفات جاني و مالي به انسان ميشود. شهرستان مياندوآب در كنار گسل اروميه يا زرينهرود بوده كه احتمالاً دنباله گسل تبريز ميباشد واقع شده است. اين گسل منطقه را زلزلهخيز نموده است.
ـ آتشسوزي : خطرات احتمالي ناشي از آتشسوزي در شهرستان وجود دارد و آتشسوزيها در اذهان عمومي خوشايند نيستند ولي اكولوژيتها معتقدند كه آتشسوزي سطحي نقش بسيار مهمي را در اكوسيستم دارند و بعنوان يك پديده اتفاقي در نظر نميگيرند اگر از آتش درست استفاده شود ميتواند بعنوان يك وسيله اكولوژيكي به بشر خدمت نمايد.
ـ رانش زمين : شهرستان مياندوآب در زمينهاي پست استقرار يافته است و خطرات ناشي از رانش زمين در اين شهرستان وجود ندارد. از نيمه دوم سال 1380 منطقه آجرلو از شهرستان شاهيندژ منفك و به جزيره شهرستان مياندوآب درآمده است. در اين منطقه بدليل احداث جادههاي عشايري و باران آثار رانش زمين مشاهده ميگردد.
ـ هتلها، مسافرخانهها و بيمارستانها و آلودگي زيست محيطي ناشي از آنها : ـ آلودگي ناشي از فاضلاب : كل تأسيسات اقامتي و پذيرايي شهرستان ر و همچنين بيمارستانها كه در حال بهرهبرداري ميباشند هيچكدام داراي سيستم فاضلاب حتي بصورت مقدماتي نيز نيستند. اينگونه واحدها معمولاً فاضلاب توليدي خود را به چاههاي جاذب كه بعلت بالا بودن سطح آبهاي تحت الارضي موجب آلوده شدن آنها و يا توسط كانالهاي موجود به رودخانه زرينهرود منتقل ميكنند. و موجب بهم خوردن تعادل اكولوژيكي رودخانه شده و همراه با ساير فاضلابهاي صنعتي و شهري وارد درياچه اروميه ميگردند.
ـ آلودگي ناشي از زباله : نحوه جمعآوري و دفع بهداشتي زباله از مهمترين مسائل زيست محيطي بوده و يكي از مشكلات روز بشمار ميرود. در شهرستان مياندوآب زبالههاي خانگي كه شامل انواع زبالههاي منازل، آشپزخانههاي بزرگ مانند هتلها و رستورانها و امثال انها و زبالههاي واحدهاي صنعتي و توليدي همراه با زبالههاي عفوني و بيمارستاني و مراكز درماني و بهداشتي كه مهمترين منبع انتشار آلودگي و ايجاد بيماري در محيط بشمار ميروند در محل تخليه زباله در محور مياندوآب و شاهيندژ در گودالي بصورت روباز تلنبار شده و سبب آلودگي شديد محيط زيست گرديده و سلامتي ساكنين را به مخاطره انداخته است. افزون بر آن بارها مشاهده گرديده تعدادي از مردم جهت جدا كردن انواع زباله ها به محل مراجعه و مشغول جمعآوري مواد پلاستيكي و ... هستند كه اين عده بيشتر در معرض تهديد هستند.
منابع و مأخذ :
ـ فرهنگ جغرافياي كوههاي كشور جلد اول / سازمان جغرافيايي و وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح ـ پروژه مطالعات زيست محيطي استان آذربايجان غربي / اداره كل حفاظت محيط زيست آ.غربي ـ طرح شناخت و احياي محيط زيست طبيعي استان آذربايجان غربي ـ پروژه بررسي اكوسيستمهاي حساس استان / معاونت پژوهشي دانشگاه شهيد بهشتي تهران 76-1375 ـ پروژه ليمنولوژيك و اكولوژيك رودخانههاي سيمينه رود ـ زاب ـ قطور ـ آق چاي / اداره كل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي ـ طرح پژوهشي شناخت و احياي محيط زيست طبيعي الف ـ بررسي وضعيت گونههاي نادر گياهي و جانوري ب ـ پروژه مطالعات ليمنولوژيك و حفظ تعادل اكولوژيك آبهاي داخلي استان / دانشگاه اروميه ـ سيماي محيط زيست آذربايجان غربي / اداره كل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي ـ بولتنهاي داخلي محيط زيست ـ مقدمهاي براي شناخت محيط زيست / بهرام سلطاني كامبيز / انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست ـ ماهيان آبهاي شيرين / دكتر وثوقي غلامحسين ـ مهندس بهزاد مستجير / انتشارات دانشگاه تهران ـ كتاب مارهاي ايران / دكتر لطيفي / انتشارات سازمان محيط زيست ـ راهنماي صحرائي پستانداران ايران / ضيائي هوشنگ / انتشارات حفاظت محيط زيست ـ مطالبات سنتز طرح جامع توسعه كشاورزي استان آذربايجان غربي / بخش محيط زيست ـ فرسايش و رسوب / مهندس مشاور جامع ايران سال 1377
|