صنايع دستي ماكو

سه شنبه ۲۵ خرداد ۱۳۸۹ ساعت ۱۶:۴۲

ماكو شمالي ترين شهرستان استان آذربايجان غربي است نزديكي آن به رود ارس و مرز آذربايجان شوروي و مرز بازرگان در تركيه موقعيت ممتازي به آن بخشيده است و از ديرباز مركز تبادلات فرهنگي بين ايران و همسايه هاي شمالي اش بوده است. شهر ماكو در مسير كوچ ايلات و عشاير استان آذربايجان غربي قرار گرفته است. عمده صنايع دستي اين ناحيه شامل قالي بافي – گيوه بافي- سفالگري- ريسندگي الياف- نمد- زيلو- جاجيم- كومه و آلاچيق مي باشد كه اكثراً توسط روستائيان و عشاير كوچنده توليد مي گردد. به طور متوسط طبق آخرين آمار در حدود 1000 خانوار با احتساب در هر خانوار 5 نفر به توليد صنايع دستي در اين منطقه مشغولند كه بيشتر از 40% هزينه معيشتي خود را از اين راه تأمين مي كنند.

قالي بافي

در گذشته بصورتي سنتي توليد انواع قالي هاي محلي توسط روستائيان اين منطقه رواج داشته است مهمترين منطقه اي كه در اطراف به توليد قالي مي پردازند روستاي شوط مي باشد. فرشهاي اين ناحيه داراي طرحهاي هندسي و انتزاعي شكسته و در رج شمار پائين و درشت بافت مي باشد همينطور قالي هاي ارزان قيمت و درشت بافت بنام موصلي در اين منطقه توليد مي شود كه امروزه اثر چنداني از آن باقي نمانده است.

چند سالي كه بافت فرشهايي بانقشه هاي لچك ترنج – افشار – شاه عباسي- معماري قلم- ماهي- در رج شمار پنجاه به بالا با رنگهاي زمينه قرمز لاكي- كرم- سرمه اي- گلبهي و پوست پيازي به صورت سفارشي و تك بافي رواج پيدا كرده است.

اما به طور كلي ماكو از مراكز مهم قالي بافي ايران تلقي نمي شود. و پيشينه بافت قالي در آن و روستاهاي اطراف اكثراً تحت تأثير شهرستان خوي قرار دارد.

گليم بافي

گليم بافي از جمله باارزش ترين صنايع دستي استان است كه توليد آن توسط زنان ايل جلالي در ماكو رواج فراوان دارد.

تار گليم معمولاً از نخ پنبه اي تابيده يا پشم بوده ولي پود آن ممكن است از پشم مصنوعي يا طبيعي يا برخي الياف مانند يا نخ پنبه اي باشد گليم دست بافته اي دورويه و بدون پرز است دربافت آن تنها از نخ تارپوداستفاده مي شود و نخ پود با عبور از لابه لاي نخ تار با رنگ گذاري مناسب طرح مورد نظر را بوجود مي آورد.

چون چله ها بوسيله انگشتان انتخاب و پودگذاري مي شوند بدين صورت خود را از پارچه بافي كه در آن اين محل توسط ماسوره انجام مي گيرد متمايز كرده است. دستگاه بافت گليم در اكثر مناطق آذربايجان ايستاده است بجز گليم هايي كه توسط عشاير توليد مي شود كه بايد افقي باشد تا محل و نقش آن آسان صورت گيرد.

ايل جلالي ييلاق را در زمينهاي اطراف كليسا كندي سپري مي كند و دشت زنگنه قشلاق و محل اصلي زندگي آنهاست به علت سهولت محل دستگاه گليم بافي آن در تمام فصول سال معمول است. رنگرزي الياف آن به روش گياهي و با مواد زير صورت مي گيرد:پوست گردو (رنگ سياه)- پوست انار(رنگ قرمز)- قرمز دانه روناس (طيف هاي مختلف زرد و قرمز) رنگها عموماً ثابت و نقشها كاملاً سنتي و سرچشمه گرفته از آداب و سنن و رسوم ايلات اين مناطق مي باشد. اندازه اين گليم ها معمولاً 5/4*5/1 متر بوده و قسمتي از توليدات جنبه خود مصرفي دارد مابقي در بازارهاي خوي و ماكو بفروش مي رسد.

جاجيم بافي

جاجيم زير انداز يارواندازيست دورويه كه توليد آن همانند پارچه بافي سنتي توسط دستگاه هاي افقي دو وردي و چهار وردي و توسط ماسوره صورت مي گيرد. جاجيم از لحاظ دوام سرآمد تمام زيرانداز هاست و بدليل بافت منظم و فشرده اي كه دارد كمتر فرسوده مي شود. عرض جاجيم بين 25 تا 50 سانتي متر بوده و طول آن نامحدود است. ( به صورت رول) كه بعد از بريدن آن به طول دلخواه و قراردادن قطعات كنار هم و دوختن آنها ابعاد مورد نظر را تأمين مي كنند مثلاً براي جاجيمي بطول 6 و عرض 4 متر با 8 قطعه جاجيم 5/0*6 متر را بهم متصل نمود. گاهي از جاجيم به جاي جانماز و سجاده نيز استفاده مي شود عمده جاجيم توليد شده در ماكو توسط ايل جلالي و در ابعاد 5/1*2- 1*3- 2*2 مي باشد.

طرح و رنگهاي آن بصورت تركيبي از رنگهاي قرمز- مشكي- زرد- سفيد يعني رنگهاي سنتي عشاير است و از زيبايي خاص برخوردار است.

زيلو بافي

زيلو بافتي است همانند گليم كه از الياف سلولزي تهيه مي شود لذا استفاده از آن در فصل تابستان به عنوان زير انداز خنكي و لطف خاصي دارد. در روستاهاي ماكو و نيز توسط عشاير توليد زيلو متداول است.

مفرش بافي

در منازل روستايي براي نگهداري رختخواب و تشك و لوازم خواب از مفرش استفاده مي شود و در كوچ ايلات و عشاير نيز نوش وسيله مناسبي براي حمل وسايل مختلف به شمار مي آيد مفرش به شكل مكعب مستطيل است و در اندازه هاي مختلف بهم دوخته مي شود و داراي نقش و نگار بسيار جالب و دل انگيزي مي باشد.

نمد مالي

نمد به عنوان يكي از زيراندازها و تن پوشهاي سنتي ايران سابقه طولاني دارد. ماده اوليه مورد نياز براي نمد بطور معمول ضايعات پشم- كرك مالي بوده و گاهي از پشم هاي مرغوب نيز در توليد آن استفاده مي شود.

مراحل توليد نمد عمدتاً شامل موارد زير است:

1-جوركردن پشم از لحاظ رنگ و نوع

2- تهيه قالب- معمولاً از قالبهاي كرباسي و حصيري و گاهي گوني استفاده مي شودو پشم روي آن پهن مي شود.

3- حلاجي پشم

4- رنگرزي پشم

5- نقش زني

6- ماليدن نمد با دست

استفاده از آب صابون يا زرده تخم مرغ به جهت قليايي كردن محيط و افزايش خاصيت درگيري الياف نيز در توليد نمد متداول است.

نمد در زندگي عشاير نقش مهمي ايفا مي كند لباس چوپانها- كلاه نمدي- زيرانداز- روانداز زين اسب و شتر- و نيز لايه پوشاننده ديوارهاي چادر عشايري از نمد مي باشد توليد نمد در تمام فصول سال در تمام مناطق عشايري ايران از جمله ايل جلالي در اطراف ماكو متداول است.

ريسندگي الياف

در گذشته توليد انواع نخ و طناب توسط دستگاههاي ريسندگي دستي و دوك و قرقره انجام ميشده است. اما امروزه با وجودكارخانه هاي نساجي اثر چنداني از اين صنعت باقي نمانده است.

ولي هنوز هم در برخي مناطق روستايي و عشايري بخصوص در مراكز توليد فرش و گليم روستايي رواج دارد. در ريسندگي دستي ابتدا الياف پشم تابيده را مرتب كرده بعد توسط دو ك مي تابانند سپس الياف تابيده شده را چند لايه كرده با هم مي بافند و ريسمان با نخ كلفت تري توليد مي كنند. طناب هاي نخي يا پشمي كلفت و بسيار محكم در برپاسازي چادرهاي عشايري و بسته بندي و حمل وسايل در حين كوچ يا كشيدن آب از چاه و بركه و ساير موارد مصرف فراوان دارد كه به توسط روستائيان و خود عشاير و اغلب توسط زنان در اطراف ماكو توليد مي شود.

كومه – آلاچيق

عشاير بدليل كوچ مرتب نياز به خانه هائي سبك و قابل حمل دارند.

محل زندگي عشاير را سياه چادر مي نامند كه به 2 نوع كومه و آلاچيق در استان آذربايجان غربي متداول است.

كومه نوع معمولي چادرهاي عشايري است كه حالتي تونل مانند دارد و تشكيل يافته از چوبهاييست كه به صورت هلالي خم شده اند ـ پايه آنها در زمين بوده و نوك آنها بوسيله طناب به هم متصل است. ديواره كومه را نمد يا چيق كه نوعي بافته ممزوج از موي بز و تركه گياهان تازه مانند بيد ـ صنوبر ـ و سنجدات تشكيل ميدهد اما آلاچيق چادر مخصوص خانها و رئيسان قبيله است اسكلت آن از چند چوب جنگلي خم شده متحدالمركز به شكل مخروط كه از داخل سوراخهاي حلقه اي چوبي بنام كلاه فرنگي در رأس آلاچيق عبور كرده اند تشكيل يافته است. ستوني از جنس طناب تابيده شده كه توسط ميخ طويله اي بزرگ محكم كشيده شده و به زمين چسبيده است از ميان آلاچيق بين رأس مخروط (وسط كلاه فرنگي) و مركز قاعده آن (سطح زمين وسط چادر) عبور مي كند كه كشيده شدن اين طناب باعث خم شدن بيشتر چوبها و محكمتر شدن آلاچيق مي شود و بدين ترتيب چادر عشايري بر روي زمين ثابت نگه داشته شده و تكان نمي خورد. براي پوشاندن ديواره آلاچيق از انواع نمد كه خاصيت ضد آب دارد استفاده كرده و براي درب آن از گليم يا جاجيم لوله شده استفاده مي شود. عشاير اطراف ماكو داراي كومه ها و آلاچيق هاي زيبايي هستند كه به آساني بسته بندي ـ حمل و نقل و برپا مي شوند. و مناسب شرايط اقليمي (محيط سرد و مرطوب) اين ناحيه است. اين سياه چادرها زيبايي خيره كننده اي دارند و گسترده آنها بر پهنه دشت هاي سرسبز منطقه صحنه اي زيبا و منظره اي بديع و دلفريب را پيش چشم بيننده قرار مي دهد.

سفالگري

سفالگري در گذشته در اين منطقه رواج داشته است كه به عنوان مثال جامي زيبا به شكل اسب با خمير نرم گل پخته و خالص بسيار نازك بالعاب زرين فام كه براي مراسم مذهبي ساخته شده داراي دهانه اي است با لب پهن كه پشت حيوان جاسازي شده و براي پر كردن مايعات تعبيه شده است. تاريخ آن به اواخر قرن 8 پيش از ميلاد بر مي گردد و نمايانگر پرورش است در اين ناحيه اسب. امروزه از اوج سفالگري گذشته خبري نيست در روستاهاي اطراف ماكو انواع سفالگري بدون لعاب ساده و ابتدائي به شكلهاي كوزه ـ گلدان ـ قلك ـ ساخته مي شود كه بيشتر مصرف محلي دارد.

گيوه بافي

گيوه نوعي پاي افزار سنتي است كه رويه آن از جنس نخ بافته شده و زيره آن معمولاً از چرم مي باشد توليد اين پاي پوش در شهرستان ماكو از قديم متداول بوده ولي امروزه بدليل رواج كفشهاي ماشيني و لاستيكي و چرمي خود روستاييان تمايل كمتري به استفاده از گيوه نشان مي دهند و خريداران عمده اين محصول بدليل زيبايي اصالت و ظرافت آن افراد غير روستائي و شهري مي باشند. گيوه در واقع نوعي كفش تابستاني است چرا كه سبكي و راحتي آن و نوع بافت منفذدار و الياف بكار رفته در آن از عرق كردن و گرم كردن شدن پا در تابستان جلوگيري مي كند.

فهرست منابع

1- فرهنگ جغرافيايي استان آ.غربي ـ نيروي مصلح

2- مقدمه‌اي بر بازاريابي صنايع دستي ـ روابط عمومي صنايع دستي مهر 1360

3- بررسي وضع صنايع دستي استان آذربايجان باختري و امكان توسعه آن مرداد 1354 ـ سازمان صنايع دستي

4- نمد مالي ـ پروانه گوهري ـ روابط عمومي صنايع دستي آذر 1368

5- صنايع دستي كهن ايران ـ تأليف ها نراي . وولف ـ ترجمه دكتر سيروس ابراهيم زاده تهران 72

6- شناخت گليم ـ زهرا جزايريي ـ سروش 1370

7- فرهنگ جامع فرش ايران ـ احمد دانشگر

8- سيسيل ادواردز ـ قالي ايران ـ ترجمه مهين دخت صبا

9- مصاحبه با كارشناسان صنايع دستي و ميراث فرهنگي و اداره صنايع روستايي و عشايري جهاد

بعدی >

اضافه‌ كردن نظر

JComments

تماس با ما

اطلاعات عمومی

اطلاعات توریستی

اقتصادی صنعتی و علمی

نقشه ماهواره ای شهرها

اضافه‌ كردن نظر