| ويژگيهاي جغرافيايي ، تاريخي ، سياسي و اداري شهرستان خوي |
| شهرهای آذربایجان غربی - خوی | |||
| سه شنبه ۲۵ خرداد ۱۳۸۹ ساعت ۱۶:۳۳ | |||
|
<!-- /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-parent:""; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman";} @page Section1 {size:8.5in 11.0in; margin:1.0in 1.25in 1.0in 1.25in; mso-header-margin:.5in; mso-footer-margin:.5in; mso-paper-source:0;} div.Section1 {page:Section1;} --> ويژگيهاي جغرافياي تاريخي شهرستان خوي : خوي بعلت همسايگي با دو كشور خارجي در گذشته داراي اهميت نظامي و سياسي بوده است. صرف نظر از وضع ظاهري شهر كه حاكي از تجاري بودن آن است. طبق مدارك موجود خوي از زمانهاي قديم اهميت بسياري داشته است. پيش از اسلام ، شعبه اي از بزرگ راه معروف ابريشم كه شرق و غرب را به هم متصل مينموده از خوي عبور ميكرده است. درصدر اسلام طبق نوشته اصطخري و نقشه موجود در كتاب المسالك و الممالك ، بزرگراهي كه عربستان را به ماوراي خزر و ارس و اردبيل و مركز آذربايجان وصل ميكرده از خوي ميگذشته است.
ويژگيهاي سياسي و اداري شهرستان خوي : شهرستان خوي در شمال استان آذربايجانغربي و شهرستان اروميه و سلماس و شرق شهرستان مرند واقع و از طرف غرب با كشور تركيه همجوار ميباشد. شهرستان خوي داراي 5 بخش به نامهاي، ايواوغلي، چايپاره، صفائيه، قطور و مركزي و داراي 14 دهستان مي باشد. ـ بخش مركزي با دهستانهاي ديزج، رهال، فيرورق، قره سو و گوهران. ـ بخش ايواوغلي با دهستانهاي ايواوغلي و والديان. ـ بخش چايپاره با دهستانهاي چورس، چايپاره و قره ضياء الدين. ـ بخش قطور با دهستانهاي رزي، قطور. ـ بخش صفائيه با دهستان هاي الند و سكمن آباد.
ويژگيهاي جغرافياي طبيعي شهرستان خوي : شهرستان خوي در دشت نسبتاً وسيعي واقع شده كه اطراف آن را كوهها محصور كرده اند چون در محلي پست قرار گرفته در اصطلاح به آن خوي چوخوري هم ميگويند كه به معناي گود است. از غرب به شرق و از شرق به غرب و از جنوب به شمال از ارتفاع كوهها كاسته شده و به جلگه خوي ختم ميشوند. شهرستان خوي با وسعت 556093 هكتار حدود 77/14 درصد از سطح استان را به خود اختصاص داده است. اين شهرستان در طيف ارتفاعي 500 تا بيش از 3000 متر از سطح دريا قرار گرفته بطوريكه مرتفعترين نقطه استان با ارتفاع 3622 متر در اين شهرستان واقع شده است. شيب متوسط وزني آن 10 درصد ميباشد و در مختصات جغرافيايي َ58 و ْ44 طول جغرافيايي َ33 و ْ38 عرض جغرافيايي قرار گرفته است .
ـ كوههاي شهرستان خوي : اراضي كوهستاني شهرستان خوي بر اساس مطالعات 68/63 درصد از اراضي را به خود اختصاص داده و از نقطه نظر توپوگرافي و ويژگيهاي طبيعي داراي خصوصيات خاصي ميباشد ارتفاعات ناهمواريهاي اطراف خوي متفاوت بوده كوهحاجيبيگ با ارتفاع 3294 متر. كوههاي مرزي نظر بيك داراي 2700متر ارتفاع در شمال غرب خوي، كوه كوگيربران با ارتفاع 3162 متر در مجاورت ارتفاعات مرزي تركيه و كوهكاني زيارت با ارتفاع 3030 متر در قسمت شمالي قطور چاي و نزديكي حبشيعليا وكوهمحمدآقا در ارتفاع 3460 متر و كوهاورينبزرگ در ارتفاع 3370متر و كوهاورينكوچك 3080 متر، كوه چلهخانه كه به جهت اقامت 40 روزه شاه نعمت الله ولي مشهور، چله خانه خوانده شده است. كوهچليكان 3230 متر، كوه ايتاوهان با ارتفاع 3235 متر، جنگهسر با ارتفاع 3151 متر و محمدصلاحواليباش را نام برد. اين كوههاي سرچشمه رودخانههاي قطورچاي و آغچاي و الندچاي ميباشد.
ـ دشت هاي شهرستان خوي : در شهرستان خوي دشت خوي، دشت قرهضياءالدين و دشت ايواوغلي واقع گرديده است كه در مورد اين دشتها توضيحاتي ارائه ميگردد.
- دشت خوي : مساحت اين دشت معادل 80000 هكتار بوده و داراي 86 پارچه آبادي و 2 كانون شهري خوي و فيرورق مي باشد . عمده ترين محدوديتهاي اراضي قابل كشت دشت عبارتند از : ـ محدوديت خاك (سنگريزه، عمق، قابليت نفوذ و غيره). ـ محدوديت رطوبت. ـ محدوديت پستي و بلندي و فرسايش. ـ محدوديت شوري و قليائيت. دشت خوي بين كوهستانهاي اطراف قرار گرفته و توسط رودخانههاي الند و چند مسيل ديگر و رودخانه قطور مشروب ميگردد و براي آبياري نمودن زمينهاي زراعي و باغات از آبهاي زيرزميني نيز استفاده ميگردد. محصولات زراعي آبي دشت خوي اغلب آفتابگردان آجيلي و چغندر قند و گندم ميباشد.
- دشت ايواوغلي : دشت ايواوغلي در شمال شرقي شهرستان خوي قرار گرفته و مساحت آن برابر 33950 هكتار است. عمدهترين محدوديتهاي اراضي قابل كشت آبي دشت عبارتند از: ـ محدوديت خاك (سنگريزه، عمق، قابليت نفوذ و غيره). ـ محدوديت پستي و بلندي و فرسايش. ـ محدوديت شوري و قليائيت. ـ محدوديت رطوبت. محصولات عمده اين دشت آفتابگردان آجيلي و گندم و يونجه ميباشد . از نظر منابع آب سطحي و زيرزميني رودخانه قطورچاي و زيلبيرچاي وارد اين دشت ميشوند. اراضي اين دشت بين دو استان آذربايجانشرقي و غربي قرار گرفته است.
ـ دشت قره ضياء الدين : اين دشت با مساحتي معادل 24350 هكتار در شمال شرقي شهرستان خوي قرار گرفته است. عمدهترين محدوديتهاي اراضي قابل كشت دشت همانند دشت ايواوغلي است. در رابطه با منابع تأمين آب سطحي و زيرزميني در دشت لازم به توضيح است كه رودخانه آق چاي كه رودخانه پرآبي است از ارتفاعات مرزي ايران و تركيه سرچشمه گرفته و وارد دشت قره ضياء الدين شده و از آب اين رودخانه حداكثر بهرهبرداري به عمل ميآيد. محصولات اصلي در اين دشت گندم و جو و برنج ميباشد.
ـ دره هاي شهرستان خوي : درهها از محلهاي تفرج در اطراف شهرها به حساب ميآيد كه مردمان علاقمند به طبيعت بعد از يك هفته كار در محيطهاي اداري يا تجارتي و صنعتي در ايام تعطيل به دامن طبيعت خوش آبوهواي درهها پناه آورده تا ضمن لذتبردن از چشماندازهاي طبيعي برآرامش روحي و رواني خود بيفزايند.
ـ دره قطور : دره قطور در شهرستان خوي كه رودخانه قطور در آن جاري است قرار گرفته است.وجود پل هوايي قطور و صدها مناظر طبيعي و چشمههاي جوشان آبگرم موجب جلب تعداد كثيري از مردم به اين دره ميشود.
ـ دره فيرورق : دره فيرورق كه از مناطق زيبا و خوش آب و هواي شهرستان خوي بوده و در واقع محل تفرجگاه طبيعي مردم خوي ميباشد.
ـ جهنم دره : جهنم دره كه رودخانه الند در آن جاري است و دره ژرف و عميقي است كه به روستاي بدلان و دشت خوي منتهي ميشود به لحاظ صخرههاي اطراف و چشم اندازههاي طبيعي خاص خود موجب جلب توجه گردشگران است.
ـ منابع آب شهرستان خوي : منابع آب شهرستان خوي را در سه بخش آبهاي سطحي (رودخانهها) آبهاي زيرزميني (چشمهها، قنوات و چاهها) و آبهاي راكد (تالابها و سدها و درياچهها) بررسي مينماييم.
¬ـ آبهاي سطحي شهرستان خوي : ـ رودخانه ها : رودخانه ارس، رودخانه قزلچاي، قطورچاي، آغچاي مهمترين منابع آبي جاري منطقه حفاظت شده مراكان به شمار ميروند به علاوه تعدادي چشمه نيز در منطقه وجود دارند كه در دو طرف دره شام قرار گرفتهاند و آبشخورهايي بر روي تعدادي از اين چشمهها جهت شرب وحوش توسط حفاظت محيط زيست استان احداث گرديده است. منطقه حفاظت شده مراكان از نظر حيات وحش داراي ارزش حفاظتي و از نظر زيستگاهي و خون و فلور داراي ارزش پژوهشي و از نظر برخي آثار تاريخي نظير كليساي سنت استپانوس و چشماندازهاي پيرامون آن داراي ارزش تفرجگاهي است، منطقه فوق سابقاَ يكي از شكارگاههاي غني و معروف كشور به شمار ميرفت كه در زمان شروع انقلاب صدمه زيادي ديد ولي در دهه اخير با تلاش بيوقفه ماموران و استقرار 6 واحد سر محيط باني و محيط باني تحت حفاظت قرار ميگيرد و در سالهاي اخير تعدادي از گردشگران خارجي و داخلي جهت شكار با اخذ پروانه ويژه به اين منطقه مراجعت كرده اند كه همگي موفق بودهاند. رودخانههاي شهر خوي باستثناء چند رود كوچك همگي از كوههاي مرزي ايران و تركيه و رودخانه قطور منشاء فرامرزي داشته و از خاك تركيه وارد ايران ميگردد و در جهات غربيشرقي و شماليجنوبي و شرقيغربي در جريان هستند و به رودخانه ارس منتهي ميگردند. رودخانههاي اين شهرستان در حوزه آبريز درياي خزر واقع گرديدهاند. اغلب رودخانههاي اين شهرستان داراي مسيري نامنظم هستند و ميزان آب آنها برحسب فصول فوق العاده تغيير مييابد مهمترين رودخانههاي جاري اين شهرستان عبارتند از :
ـ رودخانه قطور : رودخانه قطور در حوزه آبريز ارس ميباشد و حوزه آبخيز آن با مساحت 9/3471 كيلومتر مربع از چينخوردگيهاي شمال غربي سلسله جبال زاگرس بوجود آمده بطوريكه اراضي محدودهاي داراي شيب
تند بوده و كمتر اراضي مسطح در اين منطقه مشاهده شده است. مساحت حوزه رودخانه قطور تا ميله مرزي 248 (محل ورودي رودخانه قطور به ايران) در ارتفاع290متري، 810كيلومترمربع و طول آبراهههاي اصلي در تركيه 115كيلومتر ميباشد. لازم به يادآوري است مشخصات با استفاده از نقشه 250000/1 برآورد گرديده است. رودخانه قطور پس از ورود به خاك ايران در محل مذكور در مسيري از غرب به شرق در درون واحد هيدرولوژيك خود در يك خط القعر جريان مييابد. اطراف اين رودخانه را تا ابتداي دشت خوي كوههاي مرتفعي تشكيل داده و فاصله ميله مرزي تا شهرستان خوي 70كيلومتر ميباشد. سرشاخههاي متعددي نظير چيليك، كلندسو، آورش، قيلهليق، سريك، غازان، الند و قودوغ بوغان در محل بويلاپوش وارد دشت خوي شده و مورد استفاده قرار ميگيرد و سپس با تغيير جهت بسوي شمال به مسير خود ادامه ميدهد و وارد دشت ايواوغلي ميگردد. رودخانه زيلبر چاي نيز پس از عبور از اين دشت در نقطهاي پس از مظفر آباد ايواوغلي در داخل منطقه حفاظت شده مراكان وارد قطور چاي ميگردد. سرشاخههايي از جنوب دامنههاي شمالي كوههاي ميشو و غازان به زيلبر چاي قبل از پيوستن به قطور چاي و سرشاخههاي ديگر از جانب شمال شرقي از دامنه كوههاي قره داغ، آق داغ و علي باش به رودخانه قطور چاي پس از پيوستن دو رودخانه به يكديگر ميريزند و نهايتاً در روستاي مراكان به آق چاي ميپيوندد و با نام قطور چاي (گاهاً آق چاي نيز ميگويند) از داخل درهاي بنام دره شام عبور و در محل پاسگاه مرزي فرهادي به رودخانه ارس منتهي ميگردد.
ـ رودخانه الند : رودخانه الند از شاخههاي مهم رودخانه قطور بوده كه در شهر خوي جريان دارد. اين رودخانه از كوههاي مرزي ايران و تركيه بنام كاني زيارت، نظر بيك و حاجي بيك سرچشمه ميگيرد. اين كوهها در فاصله تقيربي 57كيلومتري خوي واقعاند. شاخههاي اوليه اين رودخانه در روستاي بدلان بنام رودخانه بدلان وارد الند ميگردد. اين شاخه (بدلان) از كوه اورين بزرگ كه بلندترين قله حوزه آبريز رود الند ميباشد و 3622متر از سطح دريا ارتفاع دارد سرچشمه ميگيرد. كوه اورين در 34كيلومتري غرب خوي قرار دارد. آب حاصل از ذوب برفهاي اين كوه وارد رودخانه بدلان شده و از طريق آن به رودخانه الند ميريزد. پس از الحاق شاخه بدلان، رودخانه قوسي به سوي شمال تغيير جهت داده و در پسك پايين واقع در باختر خوي وارد جلگه خوي ميشود. طول رودخانه الند تا اين نقطه 70 كيلومتر و حوزه آبريز 712 كيلومترمربع است و در مواقع پرآبي و سيلابي در پايين روستاي بيزنده وارد رودخانه قطور ميگردد.
ـ رودخانه آق چاي : اين رودخانه از كوههاي مرزي ايران و تركيه سرچشمه گرفته و در ابتدا دو شاخه بوده يكي شاخه شيخ سلوكه از كوههاي شيخ «سلووناور» در ارتفاع 2769 متري سرچشمه گرفته و در محل پايين روستاي كردكندي چالدران شاخه قره دره را كه از ارتفاعات حاجي بيك، يگماله، خان و صدر سرچشمه ميگيرد دريافت و با نام آق چاي در كنار روستاهاي زاويه و قينر و دريافت شاخه قينر وارد دره عميق كه اطراف آن را كوههاي صخرهاي احاطه كرده است ميگردد. حوزه آبريز اين رودخانه 1331 كيلومتر مربع است و پس از گذشتن از روستاي قورول و قره ضياء الدين و حاجيلار و زنگلان و پس از عبور از پل جاده ترانزيتي محور سه راه ايواوغلي به بازرگان در محل روستاي حسيني آباد در پايين روستاي مراكان به رودخانه قطور منتهي ميگردد. اين رودخانه در مسير خود دشت قره ضياء الدين و مزارع اطراف فوقالذكر را
آبياري و در مواقع پرآبي همراه با رودخانه قطور به ارس ميپيوندد.
ـ رودخانه زيلبر چاي : اين رودخانه از كوههاي ميشو داغ و كوههاي پيام و زنوز سرچشمه گرفته و از شرق به غرب جريان داشته (درمحل به قزل چاي نيز معروف است) و در داخل منطقه حفاظت شده مراكان در محل مظفرآباد به رودخانه قطور ميپيوندد. آب اين رودخانه بعلت آغشته به گل و لاي و شوري كه از زمينهاي شوره زار عبور ميكند قابل مصرف در امر زراعي نميباشد. حوزه آبريز اين رودخانه 2650 كيلومتر مربع با دبي كيلومتر مربع با دبي آب 441/15 ميليون مترمكعب ميباشد.
ـ آب هاي زيرزميني شهرستان خوي : منابع آبهاي زيرزميني شامل چشمه ها، قنوات و چاهها هستند و مورد بررسي قرار ميدهيم.
ـ چشمه هاي شهرستان خوي : چشمههاي متعددي در درهها و دشت خوي در ارتباط با آبهاي زيرزميني موجود بوده كه تعداد چشمههاي آماربرداري شده 13 دهنه بوده ولي در سال آبي 1378 ـ 1379 تعداد 7 دهنه آمار برداري شده و دبي سالانه 77/3 ميليون مترمكعب ميباشد و چشمههاي متعدد در اكثر درههاي مناطق جاري است كه سرشاخههاي رودخانههاي الند و قطورچاي و شاخههاي فرعي اين رودخانه از اين چشمهها شكل ميگيرد و به طرف دشت خوي جاري هستند. ـ چشمه هاي آب معدني خوي : ـ چشمه معدني قره شعبان در 6 كيلومتري جاده خوي ـ تبريز. ـ چشمه معدني نطرئي در دهكدهاي به همين نام در شمال غربي خوي. ـ چشمه معدني ويشلق در شمال غربي خوي. ـ چشمه معدني ايواوغلي در دهكدهاي به همين نام در شمال غربي خوي. ـ چشمه معدني شوربلاغ بيلوار در جنوب دهكده بيلوار در شمال غربي خوي. ـ چشمه معدني زارعان در شمال غربي بيلوار و غرب دهكده زارعان. ـ چشمه معدني دسته دره در شمال غربي خوي. ـ چشمه معدني كلوانس در شمال غربي خوي. ـ چشمه معدني شگفتي در شمال غربي خوي دامنه جنوبي كوههاي آق بلاغ. ـ آبگرم قارنجه در شمال غربي خوي در دهكده قارنجه. ـ چشمه معدني آبگرم خان در 40 كيلومتري جنوب غربي خوي (دره قطور). ـ چشمه معدني رازي در جنوب غربي خوي در دهكدهاي به همين نام.
ـ قنوات شهرستان خوي : در منطقه شهرستان خوي 75 رشته قنات به ثبت رسيده بود كه بعلت بهرهبرداري از آبهاي زيرزميني افزون بر مقدار مجاز، موجب گرديده كه تعداد آنها كاهش يابد و در سال آبي 1378 ـ 1379 تعداد 7 رشته قنات با دبي آب 457/0 ميليون مترمكعب مورد بهره برداري قرار ميگيرد.
ـ چاههاي شهرستان خوي : تعداد چاهاي عميق كشاورزي منطقه 926 حلقه، چاههاي نيمه عميق 608 حلقه، چاه صنعتي 99 حلقه، چاه صنعتي نيمه عميق 42 حلقه، تعداد چاههاي عميق شرب شهري و روستايي 80 حلقه و تعداد چاه هاي نيمهعميق شرب شهري و روستايي 3 حلقه بوده است از چاههاي كشاورزي در هر سال 374/340 ميليون متر مكعب . از چاههاي آب مشروب 057/25ميليون مترمكعب و از چاههاي صنعتي 271/12ميليون مترمكعب تخليه ميگرديد ولي بر اساس آمارسال 1142 حلقه چاه عميق و 558 حلقه به ترتيب 689/400 و 499/34 ميليون مترمكعب و مجموعاً 188/435 ميليون مترمكعب تخليه سالانه مورد بهره برداري قرار ميگيرد. بعلت عدم امكان كنترل تجهيزات موتورپمپها در موقع نصب آنها به نظر ميرسد كه ميزان بهره برداري از چاههاي مختلف منطقه 30 تا 40 درصد افزون بر مقدار دبي مجاز قيد شده در پروانههاي بهره برداري ميباشد و با افزايش بهره برداري از منابع آب زيرزميني در سالهاي اخير و عدم توان در ميزان تخليه و تغذيه آب زيرزميني و بيلان منفي ايجاد شده سطح آب زيرزميني و سفره بشدت پايين آمده و اين افت در 10 سال اخير مخصوصاً در بخشهاي غربي دشت محسوس بوده و بر ايناساس و اقدامات اين امور و امر مطالعات سازمان جهت جلوگيري از تداوم اين افت از سال 1372 منطقه فوق از طرف وزارت نيرو تا سال 1380 ممنوعه اعلام گرديده است.
ـ آبهاي راكد شهرستان خوي : آبهاي راكد در سه بخش سدها و تالابها و درياچه مورد بررسي قرار ميگيرد لكن بدليل عدم وجود سد و درياچه در اين منطقه به آنها اشاره نميگردد.
ـ تالاب هاي شهرستان خوي : ـ تالاب سياه باز : اين تالاب در فاصله 52كيلومتري شمال شهرستان خوي و 12كيلومتري غرب جاده ترانزيتي بازرگان واقع شده است. اين تالاب 70 هكتار وسعت داشته و به وسيله كانالي به دو قسمت شده است و در زمان مطالعه مشاهده گرديدكه بعلت استفاده بيش از حد ازآبهاي زيرزميني آب اين تالاب خشك و تردد خودروها نيز از اين مسير است.
ـ تالاب قريس : اين تالاب در شمال غربي خوي در كنار روستايي به همين نام واقع شده و به دليل استفاده زياد ازآبهاي زيرزميني اين تالاب خشك شده است.
زمين شناسي شهرستان خوي : بر اساس اطلاعات موجود نقشه زمينشناسي جنس سنگهاي اين منطقه بشرح زير بيان گرديده است . سنگهاي رسوبي بيشتر شامل سنگهاي آهكي كرتاسه در قسمت غربي منطقه (كوههاي قطور) و سنگهاي
ميوسن در قسمت شرقي و مارنهاي سبز و قرمز اليگوميوسن در قسمت جنوبي منطقه ديده شده است و كوههاي قسمت شمالي كه به كوههاي شهرستان ماكو و چالدران وصل ميشود و بيشتر شامل آهك و مارنهاي اوليكوسن ميباشد. و سنگهاي دگرگوني كه در قسمت شمال غرب منطقه وجود دارد بيشتر شامل مرمر و سنگهاي متامورفيك و شيست و ميكاشيست و كنايس ميباشد. و سنگهاي آذرين منطقه شامل سنگهاي آذرين بيروني است كه در ارتفاعات شمالي منطقه وجود دارد.
ـ لرزه خيزي : در شهرستان خوي در سال 1270 هجري قمري وقوع 4 بار زلزله باعث خساراتي به شهر خوي و تعدادي روستا گرديد. ـ در سال 1273 هجري قمري 2 بار زلزله در خوي و در سال 1298 هجري قمري زلزله شديدي خوي را لرزاند بر اساس آخرين مطالعات علمي و تقسيمبندي استان آذربايجان غربي بر حسب پيشبيني احتمالي وقوع زلزله در نواحي اصلي تخريبي واقع گرديده است.
خاكشناسي شهرستان خوي : خاكهاي مطالعه شده در اين شهرستان عمدتاً جزء خاكهاي كلاسهاي III و II بوده كه در بخشهاي كوهستاني كم عمق و در بخشهاي مسطحتر نيمه عميق تا عميق ميباشد. عوامل بازدارنده مختلف براي كاربري وسعت آبي 78 درصد از سطح شهرستان را داراي محدوديت شديد، 7 درصد داراي محدوديت زياد، 2 درصد محدوديت متوسط و 13 درصد را دچار محدوديت كم كردهاند. در نهايت براي كاربري مراتع و چراگاه اين عوامل بازدارنده 20 درصد از سطح شهرستان داراي محدوديت شديد، 77 درصد را داراي محدوديت زياد، 2 درصد را داراي محدوديت متوسط و 1درصد باقيمانده را نيز داراي محدوديت كم نمودهاند.
گياه شناسي شهرستان خوي : ـ جنگلها : پوشش گياهي غالب شهرستان خوي مرتعي است. ولي آثار جنگل در بعضي مناطق به چشم ميخورد. در حالت فعلي نواحي جنگلي شهرستان خوي بسيار فقير بوده و جنگلهاي در دست كاشت در شهرستان حدود 10 هكتار بوده است. جنگلهاي طبيعي شهرستان خوي در دامنههاي دره قطور و جهنم دره و منطقه حفاظت شده مراكان و گونه غالب سرو كوهي ميباشد. جنگلهاي شهرستان خوي جزء جنگلهاي مناطق نيم خشك محسوب ميشوند.
ـ مراتع : ويژگيهاي آبوهوايي و شيوههاي معيشت در شهرستان خوي موجب گرديده است كه مرتع و مرتعداري در اين شهرستان مورد توجه قرار گيرد. وسعت مراتع شهرستان خوي بالغ بر356000 هكتار است كه 2/19 درصد كل مراتع استان را شامل ميشود بيشترين وسعت مراتع استان آذربايجان غربي در اين شهرستان متمركز شده است، مراتع شهرستان خوي همانند ساير مراتع استان از نظر ظاهري به مراتع خوب، متوسط و فقير تقسيم ميشوند كه در فصل چرا در ييلاق و قشلاق مورد تعليف قرار ميگيرند.
بررسي وضعيت طبيعي شهرستان خوي از لحاظ زيست محيطي و بررسي عوامل آسيب و تخريب : كوهها و دشتها : حفظ كوهها از نظر تضمين پايداري حيات در دشتها نقش ارزندهاي داشته است و همچنين حفظ جوامع گياهي و جانوري درگروه استفاده صحيح از اين منابع است مناطق كوهستاني اين شهرستان به لحاظ شيوه معيشتي مردم اين شهرستان و فعاليت دامداري موجب گرديده كه بهرهوري ناصحيح در منطقه حاكم گردد و اين مسئله حاد مشكل ديرپاي شهرستان است. بر اساس مطالعات بعمل آمده در زمينه رسوب رودخانه قطور نشان ميدهد كه رسوب واحد هيدرولوژيك قطور چاي عده برابر 11/779 مترمكعب در كيلومتر مربع درسال (84/1012 تن دركيلومتر مربع در سال) است. اين ميزان رسوب داراي حجمي برابر 2604090 مترمكعب در سال و وزني معادل 3385306 تن در سال ميباشد. ميزان رسوب توليد شده در اين واحد 92/10 درصد رسوب استان را به خود اختصاص داده است اين فرسايش در اثر ناديده گرفتن ظرفيت كوهها و دشتها به لحاظ فقر معيشتي بوده و از سوي ديگر احداث جادههاي بين مراتع در دو دهه گذشته و همچنين با وارد شدن مواد رسوبي به رودخانه و دشت از مشكلات زيست محيطي و از عوامل مؤثر آسيب و تخريب محيط زيست منطقه بشمار ميروند.
منابع آب شهرستان خوي : آب هاي سطحي : ـ رودخانه ها : بطوريكه در بخش منابع آبهاي سطحي اشاره شد سرچشمه رودخانه قطور و شاخه هاي فرعي آن در شهرستان خوي واقع گرديده و پس از دريافت شاخههاي متعدد وارد دشت خوي و ايواوغلي ميگردد. رشد فزاينده جمعيت و بزرگ شدن شهر خوي و ايواوغلي و ايجاد مراكز تجاري و كارگاهي و صنعتي آلودگي آبهاي سطحي را فراهم آورده و قسمتي از فاضلاب شهر تصفيه ولي قسمتي ديگر از طريق
كانالها به رودخانه تخليه گرديده و فاضلاب كارخانه قند خوي و كشتارگاه خوي و فاضلاب پادگان خوي و مناطق مسكوني داخلي پادگان پس از تصفيه جزئي بصورت روباز وارد رودخانه ميگردد. فاضلابهاي روستايي اغلب بصورت مستقيم و بدون استفاده از چاه جاذب به رودخانه تخليه ميگردد. ورود فاضلابهاي مذكور و پساب كارخانجات شن و ماسه و شهر ايواوغلي به رودخانه قطور همراه با پسابهاي كشاورزي (در زمان بارش باران) باعث بروز مشكلاتي گرديده است كه آلودگي رودخانه را فراهم مينمايند.
آب هاي زيرزميني : ـ قنات ها ، چشمه ها و چاهها : در شهرستان خوي در اطراف و مسير رودخانه دشتهايي قرار گرفتهاند. دشت خوي و ايواوغلي در نتيجه فعاليت رودخانه قطور وشاخه الند چاي ميباشد و در محل ورودي به دشت مخروط افكنهاي بر جاي گذاشته و بعلت ضخامت زياد آبرفت و همچنين نفوذپذيري بالاي آن آبهاي زيرزميني را تغذيه ميكند. با توجه به نفوذپذيري لايههاي زميني آبهاي زيرزميني علاوه براينكه از طريق رودخانهها (ورود پسابهاي شهري و صنعتي) از طريق سموم و كودهاي شيميايي مرتبط با كشاورزي آلوده ميگردند.
آبهاي راكد : ـ درياچه، آب پشت سد ها و تالاب ها : بدليل نبود درياچه و سد در اين شهرستان فقط به تالابها اشاره ميگردد. در شهرستان خوي دو تالاب به نامهاي سياه باز و قريس وجود دارد كه به موقعيت و وسعت و ... آنها در بخش طبيعي اشاره شده است ولي عمدهترين آسيب و تخريب كه اين تالابها استفاده بيش از حد از آبهاي زيرزميني بوده كه موجب گرديده هر دو تالاب خشك گرديده و آسيب ديدهاند.
پوشش گياهي شهرستان خوي : ـ جنگل ها : جنگلهاي شهرستان خوي جزء جنگلهاي مناطق نيمخشك محسوب ميشوند و آثار آن در بعضي درهها كه در بخش طبيعي ذكرگرديد قابل مشاهده است.كه در اثر دخالتهاي انساني در گذشته از بين رفته است.
ـ مراتع : ويژگيهاي آب و هوايي و شيوه معيشت در اين شهرستان موجب گرديده است كه مراتع بيشتر مورد توجه قرار گيرد. پوشش مراتع سير قهقرايي دارد زيراكه در سطح شهرستان خوي در طول سال 1038250 واحد دامي از مراتع شهرستان تغذيه مينمايند اين در حالي است كه مراتع مذكور تنها جوابگوي 177790 واحد دامي در طول يك دوره چرايي سه ماهه ميباشد. به سبب همين امر (افزايشدام) و چراي بي رويه و ... در منطقه الند و ميل دوزي (داخل منطقه حفاظت شده مراكان) آثار حركت ماسههاي روان ظاهر گرديده است.
ـ بررسي عوامل آسيب و تخريب در جنگل ها در شهرستان خوي : از زماني كه انسان شروع به بهره برداري از زمين نموده فعاليتهايش در جهت بهره برداري بيشتر افزايش يافت در نتيجه فعاليتهاي مخرب انساني موجب از بين رفتن جنگلها در اين شهرستان گرديده است.
ـ بررسي عوامل آسيب و تخريب در مراتع : با بهره برداري بي رويه از اراضي مرتعي و افزايش جمعيت انساني كه در راستاي آن بر جمعيت دامي نيز افزوده شده شاهد تخريب مراتع ميباشيم. مهمترين عوامل مؤثر در آسيب و تخريب مراتع در شهرستان خوي بشرح زير مي باشد :
الف ) تبديل اراضي مرتعي به ديمزارها : اراضي مرتعي كه از بازدهي بالايي نيز برخوردار نميباشند ضمن از دست دادن خاك سطحي خود در طي انجام عمليات شخم و شيار به تدريج حاصلخيزي آن روبه افول گذاشته و نهايتاً بدليل كاهش شديد محصول بصورت اراضي رها شده باقي مانده و پس از چند سال به اراضي مرتعي با گونههاي مهاجم تبديل ميشوند.
ب ) چراي مفرط و بي رويه مراتع : يكي ديگر از عوامل مؤثر و مهم در آسيب و تخريب مراتع اين شهرستان چراي بي رويه و مفرط از اراضي مرتعي ميباشد. چراي بي رويه و بيش از ظرفيت اراضي مرتعي باعث تخريب و از بين رفتن پوشش گياهي شده است.
ج ) بوته كني از اراضي مرتعي : يكي از عوامل مهم تخريب مراتع در اين شهرستان بوتهكني از اراضي مرتعي جهت مصارف سوختي ميباشد. اين عمل از ساليان گذشته در بين دامداران منطقه معمول بوده لكن در حال حاضر اين نوع فرسايش فقط با بوتهكني انواع گياهان خوراكي بصورت گسترده جهت رفع نيازهاي معيشتي بين روستائيان قابل ذكر است.
ـ گونه هاي گياهي در حال انقراض : در وضع فعلي متأسفانه اكثر گونههاي مهم جنگلي و مرتعي در شهرستان خوي در حال انقراض بوده و هست. بطور كلي بشرح ذيل به ذكر گونههاي مهم جنگلي و مرتعي در حال انقراض در اين شهرستان اكتفا ميگردد. سروكوهي يا گونههاي ارس، گونه هاي پسته وحشي يا بنه، انواع بادام كوهي، انواع زالزالك، انواع گلابي وحشي، انجير، ازگرامينهها، چاودار وحشي (كوهي)، گونههاي با ارزش با رويشگاه ارتفاع بالاي 1800 متر بويژه در مناطق ييلاقي الند.
ـ گونه هاي گياهي كمياب در شهرستان خوي : از گونههاي گياهي كمياب در شهرستان خوي بادام كوهي، ارس، بنه (پسته وحشي)، زالزالك، زرشك، قدومه پرشاخه، قدومه برگهدار، نوعي گون، گل گندم قطوري، فرفيون ميوه كركي، لاله واژگون قوزدار، آفتابپرست البرزي، پونه ساي عراقي، پونه ساي كوتوله، اسپرس كم گل، ثعلب معطر، ثعلب باتلاقي و لاله كوهي ميباشند.
حيات وحش شهرستان خوي : ـ پستانداران : شهرستان خوي داراي اكوسيستمهاي نادر و وضعيت توپوگرافيك و كليماتولوژي خاص خود است كه موجب پيدايش شرايط زيستگاهي متنوع گرديده است. پستانداران گوناگوني در اين شهرستان زيست ميكنند كه از گونههاي به نسبت فراوان كل و بز و قوچ و ميش و شغال، گراز، گرگ و روباه، خرگوش،پلنگ،سياه گوش، تشي، راسو، و انواع جوندگان نظير موش دوپا و سنجاب زميني و ... در اين شهرستان زيست مينمايند. ـ پرندگان : پرندگان شهرستان خوي اكثراً خشكزي بوده و جهت آن نسبت به گونه هاي آبزي و كنار آبزي فراوان است. از پرندگان شهرستان خوي مي توان به : پرندگان شكاري نظير: عقاب طلايي، ليل، دليجه، سنقر، عقاب دشتي، سارگپه، بحري، شاهين، كوكو، بالابان و از لاشخورها دال وكركس و از ساير پرندگان كبك دري، كبك معمولي، كبكچيل، تيهو، درنا، درناي كوچك، پري شاهرخ، زنبور خور، سبز قبا، انواع چكاوك، انواع زردپر، با قرقره (كوكر شكم سياه) و انواع چلچله و سهره را نام برد.
ـ آبزيان : شهرستان خوي با داشتن دو رودخانه قطور و آق چاي و ارتباط با رودخانه مرزي ارس منطقهاي باارزش براي زيست آبزيان از جمله ماهيها است. ماهي علاوه بر تأمين پروتئين جايگاه ممتاري به خود اختصاص ميدهد. از طرفي اهميت ماهيها در چرخه حيات و نقشش در اكوسيستمهاي آبي و زنجيره غذايي مهم، انكارناپذير است. همچنين ماهيگيري از ورزشهاي مفرح و لذت بخش و پرطرفدار است كه در كنار آن استفاده از هواي سالم و مناظر زيباي طبيعي ميسر بوده و باعث آسايش فكري و روحي ميشود. ماهيان شناسايي شده در سطح شهرستان كه بطور طبيعي زيست مينمايند ذيلاً اسامي آنها ارائه ميگردد. ماهي كولي، ماهي خياطه، سس ماهي، سس ماهي بزرگ سر، زرد پر، سياه ماهي، ماهي زيرنقره اي، كپور معمولي، از ساير آبزيان، مارآبي، سمندر و لاكپشت آبزي و خرچنگ و ...
ـ خزندگان و دوزيستان : دوزيستان و خزندگان نيز مانند ساير جانوران جايگاه خاص خود را در اكوسيستم و زنجيره غذايي دارا ميباشند. دوزيستان به عنوان طعمه و غذاي جانوراني چون مارها هستند و خود نيز با تغذيه از حشرات در كنترل آنها نقش دارند. خزندگان نقش مهمي را در زنجيره غذايي به عهده دارند و طعمه گوشتخواراني نظير پرندگان شكاري راسو و غيره هستند و از طرفي خود با تغذيه از حشرات، نرم تنان و پستانداران كوچك در كنترل جمعيت آنها دخيل بوده و از اين طريق خدمت مهمي به كشاورزي مينمايند. گاهي خزندگان در مهاركردن بيماريهايي كه توسط حشرات ناقل ايجاد ميگردند مفيد واقع شده و به انسان كمك مينمايند. از انواع خزندگان و دوزيستان اين شهرستان ميتوان به : وزغ سبز معمولي، انواع قورباغهها، لاكپشت، انواع مارمولك ها و گرزه مار، مار جعفري، مارتكابي، افعي زنجاني، مار آتش، مار سياه كوجه اشاره نمود.
ـ بررسي عوامل انقراض گونه هاي جسنوري در شهرستان خوي : مناطق شهرستان خوي عليرغم ويژگيهاي اكوسيستمي خاص آن به جز منطقه حفاظت شده مراكان و منطقه شكار ممنوع زرآباد از نظرحيات وحش در شرايط موجود بسيار تضعيف شده و بصورت ناباورانه از گونههاي جانوري تهي شده است. تخريب منابع طبيعي به اشكال مختلف مانند فشار دام، سگهاي گله و شكارچيان غير مجاز به شدت صورت گرفته و به تخريب هر چه بيشتر آن كمك شاياني كرده است. اين فشارها و تخريبها اثر مستقيمي بر روي جانوران منطقه گذاشته است و عملاً جانوراني كه به جز دو
منطقه فوق الذكرزندگي ميكنند كمياب شده و به چند ناحيه كوهستاني خلاصه ميشوند. اكثر پرندگان، پستاندارن و خزندگاني كه در اين محيطهاي دگرگون شده سازش يافتهاند به آستانه انقراض كامل نزديك شده اند.
ـ معرفي گونه هاي در حال انقراض در شهرستان خوي : در شهرستان خوي از پستانداراني كه در فهرست گونههاي در معرض خطر انقراض قرار گرفته باشد وجود ندارد ولي از پرندگان در معرض خطر انقراض ميتوان به عقاب طلايي، شاهين، بحري، بالابان، عقاب شاهي و كبك دري اشاره نمود.
ـ معرفي گونه هاي جانوري خاص منطقه شهرستان خوي : از گونههاي خاص جانوري منطقه پلنگ، قوچ و ميش ارمني خالص و كل و بز ميباشد كه در ساير شهرستانها به ندرت مشاهده ميشود كه بوخور در منطقه حفاظت شده مراكان زيست مينمايد و در ساير مناطق بدلايلي كه فوقاً اشاره شد در ساير مناطق بصورت ناباورانه تهي شدهاند. درنا، درناي كوچك، پري شاهرخ، انواع پرندگان پاسري فرم و... را ميتوان نام برد.
شكارگاههاي شهرستان خوي : ـ قوانين و مقررات شكار و صيد در شهرستان خوي : قوانين و مقررات شكار و صيد در سطح كشور و در سطح استان و شهرستانها همه ساله علاوه بر قوانين مصوب بصورت دستورالعمل از سوي رئيس سازمان حفاظت محيط زيست ابلاغ و اجرا ميگردد كه در بخش استان بدان اشاره گرديد.
ـ مناطق مجاز و مناطق ممنوعه شكار و صيد در شهرستان خوي : در شهرستان خوي دو منطقه ممنوعه شكار و صيد به ترتيب، منطقه حفاظت شده مراكان و منطقه شكار ممنوع زرآباد وجود دارد كه جزو مناطق تحت مديريت و حفاظت سازمان محيط زيست بوده و در اين مناطق شكار فقط با پروانه ويژه مجاز است ولي در ساير مناطق براي شكار با رعايت قوانين و مقررات و با اخذ پروانه هاي شكار و صيد محدوديتي وجود ندارد.
ـ منطقه شكار ممنوع زرآباد : منطقه شكار ممنوع زرآباد (زورآباد) بصورت دالان يا پل قشلاقي منطقه حفاظت شده مراكان و ييلاقات الند بهم متصل ميسازد. تپه ماهورها و مراتع ميان بند كلوانس و پير عنبر و سولوز و ... با پوشش گياهي مطلوب و گونههاي خوشخوراك، آب كافي و هواي معتدلتر از قشلاق و ييلاق كه مساعدترين شرايط و فاكتورهاي زيستي ميباشد. اين منطقه با مساحتي حدود 90000 هكتار و در بلندترين نقطه قله كوه سولوز و پير عنبر 2643 متر ارتفاع دارد و رودخانه آق چاي از داخل آن عبور مي كند و سواحل صخرهاي و
وجود قلعه بسطام و احداث سد قورول بر روي رودخانه آق چاي و وجود مناظر طبيعي و چشم اندازهاي متعدد و دائمي بر زيبايي منطقه افزوده است. اين منطقه در بخش صفائيه خوي واقع است و محدوديت آن شمالاً : از پل علي شيخ بر روي رودخانه آق چاي به آغباش، سنت ملا اسماعيل تا بسطام. شرقاً : از جاده بسطام به كيان، كهريز ميرزا خليل خان، چورس، دول، پيركندي، زارعان، ايري بوجاق تا عسگرآبادخوي. جنوباً : از عسگر آباد به حمزيان، جاده ميدان سفلي، ميدانلار تا شاه عباس گورديك. غرباً : جاده آسفالته از شاه عباس گورديك از سه راهي قريس تا پل علي شيخ مي باشد. از حياتوحش منطقه ميتوان به كل و بز، قوچ و ميش ارمني، گرگ، گربه وحشي، گراز، خرس، خرگوش و از انواع پرندگان انواع كبك، انواع پرندگان شكاري و لاشخورها و ... اشاره كرد.
ـ منطقه حفاظت شده مراكان : در تاريخ 20/11/1344 بنام منطقه حفاظت شده يكانات و مراكان آگهي شد و تحت حفاظت قرار گرفت. در تاريخ 7/6/1347 منطقه يكانات از مراكان جدا گشته و منطقه مراكان به صورت حفاظت شده آگهي گرديد. اين منطقه در 39 درجه عرض شمالي و 45 درجه و20 دقيقه طول شرقي بين استانهاي آذربايجان
شرقي و غربي واقع شده است و با مديريت اداره كل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي در حوزه شهرستان خوي اداره ميگردد و 92715 هكتار وسعت دارد. منطقه حفاظت شده مراكان در حاشيه رودخانه ارس واقع شده و بخش شمالي آن داراي آب و هواي گرم و بخش جنوبي و غربي آن كوهستاني است. اين منطقه بطور كلي كوهستاني است و بوسيله رودخانه قطور چاي (آق چاي) كه بستر آن در دره عميقي بنام دره شام قرار دارد به دو قسمت تقسيم ميشود. در دو سمت شرقي و غربي دره شام، ارتفاعات و درههاي متعددي قرار دارند كه زيستگاههاي عمده حيات وحش كوه زي را بوجود ميآورند. از طرف ديگر دشتهاي كم وسعتي نيز در شرق دره شام داشت (شوره زار مراكان، دشت گلوج) قرار گرفته اند كه در برابر چيرگي سيماي كوهستاني منطقه هيچگونه
نمودي ندارند. اين منطقه از نظر حيات وحش غني بوده و داراي زيستگاههايي است كه اهم آنها عبارتند از :
ـ زيستگاه قوچ و ميش : زيستگاههاي مهم قوچ و ميش در غرب دره شام عبارتند از: آقداغ، قرهخليل، سلطانقلي و ذغالچوخوري، دليكآغل، كهليك بداغي، آرپاچوخوري. زيستگاههاي شرق دره شام عبارتند از: كهنهكند، محمدصالح، قوشاآغل، آتآغل، چايكسن، منجقلو، محمد صلاح، تيكمه، قزلآغلگلعرج، الي باش، كليد داغي، ارمني ديمي.
ـ زيستگاه كل و بز : ارتفاعات صخرهاي در دو طرف دره شام، گوي دره، كچي قلعه سي، هلق دره، جلفا داشي، ارتفاعات و دامنههاي صخرهاي ذره بين، ارتفاعات صخرهاي مشرف به رودخانه مرزي ارس زيستگاههاي كل و بز را تشكيل ميدهند.
ـ زيستگاه پلنگ : ارتفاعات صخرهاي در دو طرف دره شام، سالابورد، گوي دره، آق داغ، ارتفاعات ذرهبيني زيستگاه پلنگ را تشكيل ميدهند.
ـ زيستگاههاي مهم سياه گوش : علفزارها و تختيهاي كهنهكند، مولي، يالابورد، قره خليل، ترميش، كليد داغي، ارمني ديلي و سركش.
ـ گونه هاي آزاد براي شكار و صيد : در اين زمينه در بخش استاني مطالبي بطور مشروح ارائه گرديده است .
ـ تاريخ و ساعات مجاز شكار و صيد : در خصوص تاريخ و ساعات مجاز در بخش استاني مطالب ارائه گرديده است.
ـ امكانات شكارگاهها : ـ ساختماني : منطقه حفاظت شده مراكان با 6 واحد سر محيط باني و محيط باني و دو ساختمان مهمانسرا در مركز مراكان و شرق منطقه سر محيط باني عباسي (جلفا) با تمام تجهيزات آماده پذيرايي و اقامتي شكارچيان خارجي و داخلي است.
ـ پرسنلي : اداره حفاظت محيط زيست خوي با 32 نفر پرسنل نسبت به حفظ و حراست از شكارگاهها با امكانات و تجهيزات در اختيار اقدام مينمايند. عوامل تهديدكننده گونههاي گياهي و جانوري در شهرستان فعاليتهاي مخرب انساني است. با توجه به رشد جمعيت انساني و بهرهبرداري انسان به جهت آزونياز شاهد تخريب زيستگاهها هستيم. نا امني در
زيستگاههاي حياتوحش و سير قهقرايي پوشش گياهي و رقابت دامهاي اهلي با حياتوحش تخريب مراتع و نابودي حيات وحش را بدنبال دارد و پي آمدهاي زيانبار اين مسئله در ساير شهرستانها و بلكه از مرزهاي استان نيز فراتر ميرود.
آلاينده ها : ـ منابع انساني آلاينده و تخريب محيط زيست : ـ فاضلاب ها : بطوريكه در بخش آبهاي سطحي اشاره شد قسمتي از فاضلاب شهر خوي و فاضلاب كارخانه قند خوي و كشتارگاه و كارگاههاي شن و ماسه بصورت روباز وارد رودخانه قطور شده و در پايين دست فاضلاب شهر ايواوغلي نيز به آن اضافه ميگردد و بعلاوه فاضلاب شهر قره ضياءالدين و فاضلاب روستاهاي واقع در كنار رودخانه آق چاي به اين رودخانه منتهي شده و موجبات آلودگي اين دو رودخانه و (آلودگيهاي زيست محيطي در منطقه) را فراهم مينمايند.
ـ زباله ها : علاوه بر پسابهاي شهرستان خوي زبالههاي شهري شامل زبالههاي خانگي، ساختماني، تجاري و بيمارستاني و صنعتي هر يك بر حسب اجزاء تشكيل دهندهشان آلودگي خاصي توليد ميكنند. زبالههاي شهري خوي و ايواوغلي توسط شهرداري جمعآوري و در محلهاي تعيين شده انباشته ميگردد. حمل زبالهها بصورت ابتدايي و توسط ماشينهاي روباز انجام ميگردد و در مسير موجب ريخت وپاش و آلودگي محيط (مسير) ميگردد و دفن زباله نيز بصورت بهداشتي نبوده و سلامت اطرافيان را به مخاطره انداخته است و روستاها نيز زبالههاي خود را در اطراف روستاها بصورت پراكنده و يا در داخل رودخانهها تخليه ميگردد كه علاوه بر مراتب آلودگي هوا تاثير سوء بر سلامت شهروندان، محيط زيست و تمام جانداران آن و آثار فرهنگي و تاريخي به جا مانده از دوران گذشته دارد. منابع آلوده كننده هوا در اين شهرستان عموماً وسايل گرمايش خانگي، وسائط نقليه و واحدهاي صنعتي دامي در حريم شهر است.
ـ آلودگي صدا : شهرنشيني در كنار مزاياي زيادي كه براي نوع بشر داشته، پيامدهاي زيانباري نيز براي او به همراه آورده است. از جمله اين مسائل مشكل آلودگي صدا در شهرهاست امروزه كمتر كسي است كه با مشكلات صداهاي بلند و مزاحم محيط و تاثير منفي و مخرب آنها بر روي كارايي افراد آشنا نباشد. علاوه بر اين موارد وجود آلودگي صدا در محيط زندگي در دراز مدت باعث صدمه رسيدن به سيستم شنوايي و بروز ناراحتيهاي عصبي و رواني ميشود. اين نوع آلودگي در شهرستان خوي چندان محسوس نميباشد. احداث جادههاي بين مراتع و همچنين احداث جاده راهآهن در دره قطور از عوامل تخريب محيط زيست در اين شهرستان بشمار ميروند.
ـ منابع طبيعي آلاينده تخريب محيط زيست در شهرستان خوي : ـ سيل : سيل در يك حوزه آبخيز عبارت است از بازده يك سيستم آبخيز كه از نتيجه عملكرد ساختمان آبخيز بر روي دادههاي آن (نزولات آسماني) ابتدا به صورت رواناب و سپس به صورت سيل پديدار ميگردد. شهر خوي و تعداد زيادي از روستاهاي اين شهرستان در كنار رودخانههاي قطور و الند و آغ چاي قرار گرفتهاند و يا نزديك به آنها استقرار يافتهاند و اين رودخانهها به مشابه زهكشيهاي طبيعي و نيرومندي عمل ميكنند. با اين وجود مراتع و مزارع و روستاهاي حاشيهاي در مواقع طغياني شدن آب رودخانهها و بروز سيل صدمه ميبينند.
ـ زلزله : از مخاطرات طبيعي در شهرستان خوي ميتوان به زلزله اشاره نمود كه در سال 1216 شمسي زلزله شديدي در خوي روي داد كه ويرانيهاي زيادي بجاي گذاشت. در سال 1328 شمسي، شهر خوي چهار بار بر اثر زلزله لرزيد، چند روستاي آن خراب شد و خسارتهاي فراواني در شهر ببار آورد همچنين وقوع زمين لرزههايي با شدت 6 ـ 4 درصد ريشتر پيشتر در چند سال گذشته در قره ضياءالدين همزمان با زمين لرزه تبريز و قوچ رخ داد. در سال 1256 شمسي، زلزله شديدي در خوي رخ داد و خرابيهايي به جاي گذاشت .
ـ آتش سوزي : تا كنون اطلاعات كامل در خصوص آتشسوزي در منابع طبيعي منتشر نگرديد ولي بطور پراكنده در اثر سهلانگاري چوپانان و روستائيان شاهد آتشسوزي در بعضي مراتع بوديم كه بلافاصله اين آتشسوزيها مهار گرديده و خسارات قابل توجه زيست محيطي به همراه نداشتهاند.
ـ رانش زمين : حركات دامنهاي يا رانش زمين از نظر وجود پديدههاي زمينشناسي شهرستان خوي متنوع است. اين شهرستان كوهستاني است ودامنههاي آن مستند حركتهاي دامنهاي (به شكل ريزش، لغزشها، رانشهاو...) است. رانش زمين در اثر بهرهبرداري نابهجا از نواحيكوهستاني از نظر استفاده از پوشش گياهي و مواد دامنهاي به عنوان مصالح ساختماني و جادهكشي در مناطق كوهستاني اتفاق ميافتد. آثار اين پديده طبيعي را در دره قطور در اثر احداث راه آهن ايران با تركيه و اطراف دامنههاي كوه سوسوز و كلوانس و الند مشاهده مينماييم.
ـ هتل ها و مسافرخانه و و بيمارستانها و آلودگي زيست محيطي ناشي از آنها : ـ آلودگي ناشي از فاضلاب : از سال 1362 قرارداد جمعآوري آبهاي سطحي و فاضلاب شهري خوي بين شهرداري و مشاور فرپاك منعقد و پس از اجراي فاز مطالعاتي و تهيه نقشههاي اجرا بعلت تغيير سيستم و بار مالي اجراي آن متوقف گرديد. از سال 1371 اجراي طرح جمعآوري فاضلاب شهر خوي (بدون آبهاي سطحي) از طريق آب و فاضلاب استان آذربايجان غربي به مهندسين مشاور فراز آب و گداز در فروردين ماه 1379 قسمتي از شبكه جمعآوري فاضلاب آماده بهرهبرداري شده كه به تصفيهخانه هدايت گرديد و هم اكنون مورد بهره برداري قرار ميگيرد كه پس از تصفيه به رودخانه قطور تخليه ميگردد و مابقي از طريق كانالهاي قديمي به جويها و نهرها و در نهايت به رودخانههاي قطور و الند تخليه ميگردد. فاضلابهاي هتلها و مسافرخانهها وبيمارستانها نيز تعدادي به فاضلاب شهري و بقيه به رودخانهها تخليه ميگردند. در استان آذربايجان غربي شهرستان خوي اولين شهري است كه جمعآوري زباله با فاضلابها در آن راهاندازي گرديده و مشكلات و آلودگيهاي ناشي از محلهاي اقامتي و بيمارستاني نسبت به ساير شهرستانهاي استان كم ميباشد.
ـ آلودگي ناشي از زباله : زبالههاي هتلها و مسافرخانهها و بيمارستانها در شهرستان خوي و ميزان آن با توجه به سطح زندگي و آداب و رسوم و سنن و سطح فرهنگ يكسان نبوده و وجه تمايزي وجود دارد. در حالت كلي زبالههاي مكانهاي اقامتي شامل مواد غذايي، قوطيهاي كمپوت و... بوده كه از نظر كيفيت و كميت با زبالههاي بيمارستاني و مراكز درماني كاملاً متفاوت بوده و نحوه دفع آنها از مهمترين مسائل زيست محيطي در هر ناحيه بشمار ميرود. بدنبال رشد و ازدياد جمعيت مراكز درماني و بيمارستاني و به تبع آنها زبالههاي
بيمارستاني افزايش چشمگيري داشته و بررسيها نشان ميدهد كه نحوه مديريت جمعآوري و انتقالي آنها اصولي و بهداشتي نبوده و با نواقصات زيادي همراه است. زبالههاي بيمارستاني همراه زبالههاي شهري با بدترين شرايط با كاميونهاي روباز به محل تخليه زباله انتقال مييابد . اين امر موجب آلودگي شديد منطقه خوي و اشاعه امراض در محيط ميگردد. زبالههاي هتلهاي كنار جادهاي و مراكز درماني روستايي وضعيت خوبي ندارند چرا كه در كنار جادهها و يا روستاها محلي جهت دفن آنها مشخص نشده و موجود نيست و اغلب در حاشيه رودخانه قطور و آق چاي تخليه شده و يا در يك محل تلنبار ميگردند كه نهايتاً موجب آلودگي روستا و رودخانهها و آبهاي تحتالارضي منطقه ميگردند و در فصل تابستان موجب آلودگي شديد منطقه شده و به همراه آن انواع آلودگيها و امراض در محيط توليد گرديده و سلامتي ساكنين را به مخاطره انداخته است.
منابع و مأخذ :
ـ فرهنگ جغرافياي كوههاي كشور جلد اول / سازمان جغرافيايي و وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح ـ پروژه مطالعات زيست محيطي استان آذربايجان غربي / اداره كل حفاظت محيط زيست آ.غربي ـ طرح شناخت و احياي محيط زيست طبيعي استان آذربايجان غربي ـ پروژه بررسي اكوسيستمهاي حساس استان / معاونت پژوهشي دانشگاه شهيد بهشتي تهران 76-1375 ـ پروژه ليمنولوژيك و اكولوژيك رودخانههاي سيمينه رود ـ زاب ـ قطور ـ آق چاي / اداره كل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي ـ طرح پژوهشي شناخت و احياي محيط زيست طبيعي الف ـ بررسي وضعيت گونههاي نادر گياهي و جانوري ب ـ پروژه مطالعات ليمنولوژيك و حفظ تعادل اكولوژيك آبهاي داخلي استان / دانشگاه اروميه ـ سيماي محيط زيست آذربايجان غربي / اداره كل حفاظت محيط زيست آذربايجان غربي ـ بولتنهاي داخلي محيط زيست ـ مقدمهاي براي شناخت محيط زيست / بهرام سلطاني كامبيز / انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست ـ ماهيان آبهاي شيرين / دكتر وثوقي غلامحسين ـ مهندس بهزاد مستجير / انتشارات دانشگاه تهران ـ كتاب مارهاي ايران / دكتر لطيفي / انتشارات سازمان محيط زيست ـ راهنماي صحرائي پستانداران ايران / ضيائي هوشنگ / انتشارات حفاظت محيط زيست ـ مطالبات سنتز طرح جامع توسعه كشاورزي استان آذربايجان غربي / بخش محيط زيست ـ فرسايش و رسوب / مهندس مشاور جامع ايران سال 1377
|