مکانهای تاریخی - تپه های باستانی
تپه حسنلوی نقده
این تپه در 12 کیلومتری شمال شرقی نقده قرار گرفته که به ارتفاع 20 متر از بستر رودخانه مجاور خود ( گدار) و قطر تقریبی 250 تا 280 متر می باشد که دارای 10 دوره متمایز سکونت در آن بوده است .
تاریخ تقریبی سکونت در تپه حسنلو به عقیده رابرت دایسون به هزاره اول قبل از میلاد می رسد.
بقایای کشف شده از زیر خاک شامل دژ شهر و باروی دفاعی آن با تعدادی تالار و اطاقهای کوچک است . باروی فوق که دژ را فرا گرفته بود در حدود 3 متر ضخامت ، 7 متر ارتفاع و 7 برج مربعی شکل به ابعاد 10*10 متر بوده است . فاصله هر برج از دیگری در حدود 30 متر و در دروازه سمت قبلی دژ قرار داشت . درون دژ حیاطی به وسعت حدودا 20*30 متر وجود داشته که آن را مجموعه هایی از اطاق های بزرگ و کوچک و تالار های ستون دار و ایوانهای دراز احاطه کرده بود. در قسمت ورودی حیاط مجموعه ای از بناهایی مانند تالار بزرگ یا پرستشگاه و تعدادی اطاق های متصل و مربوط به هم قرار دارد و در قسمت شمالی حیاط مرکزی که جایکاه مخصوص زنان و کنیزان بوده است در بین بناهای سمت شرقی حیاط مرکزی بقیای چند اصطبل نیز دیده می شود.
جام زرین حسنلو از این تپه کشف شده است . این جام در حوالی غروب روز 23 مرداد 1337 و از لایه چهارم سکونت حسنلو که به عصر مانایی تعلق دارد به دست آمد . بلندی این جام 21 سانتی متر محیط دهانه اش 6 سانتی متر و وزن آن 590 گرم و جنس آن از طلای ناب است.
. از سال 1313 شمسی هئیت های باستان شناسی ایرانی و غیر ایرانی د ر این تپه به کاوش های تجاری علمی دست زده اند وآثار با ارزش مختلفی را از زیر خروارها خاک درآورده اند. رابرت دایسون که از سال 1334شمسی ریاست هیات مشترک ایرانی و آمریکایی کاوشگر در تپه حسنلو را بر عهده داشت این تپه را دارای 10 دوره متمایز سکونت دانسته و آنها را از قدیم به جدید یعنی از دوره دهم تا دوره یکم که آخرین دوره است تقسیم بندی کرده است .
بنظر او تاریخ تقریبی سکونت دوره اول به حدود هزاره ششم قبل از میلاد می رسد و دراین میان دوره چهارم که مربوط به 800 تا 1300 سال قبل از میلاد است از ارزش خاصی برخوردار است و به دوران تمدن مانتایی مربوط می شود.
در هر حال بر اساس داده های باستان شناسی نیز ، این تپه در ده دوره، مورد سکونت قرار گرفته است دوره دهم که قدیمی ترین دوره سکونت حسنلو به حساب می آید مربوط به هزاره ششم تا هزاره سوم قبل از میلاد است (6000 تا3000 ق.م) و دورانهایی را شامل می شود که تپه حسنلو زیاد مورد توجه نبوده است.
در این دوره ها به بناهای خشتی ، گلی و سنگی برخورد شده است. از دوره چهارم سکونت در حسنلو یعنی در هنگام وقوع آتش سوزی بزرگ تا دوره هفتم سکونت آثار ساختمانی بدست آمده است که دلالت برسکونت افراد در این تپه دارد . بنا بر این دوره هفتم بین 2500 تا 3000 ق . م است . در این دوره از ابزار مفرغی استفاده می شد. دوره ششم بین 2000 تا 2500 ق .م و دوره پنجم 1300 ق.م است .
از دوره پنجم سکونت در این تپه ، ظروف سفالی خاکستری رنگی به دست آمده است. از مختصات دوره پنجم سکونت در حسنلو وجود ساختمانهای خشتی و گلی است. دوره چهارم 1300 تا 800 ق. م همان دوره آتش سوزی بزرگ است . در این دوره تمدن بسیار درخشانی در حسنلو وجود داشت و ساختمان های آن از سنگ ساخته شده بود.
دوره سوم سکونت در تپه حسنلو دوره مادهاو کمی پیش از آنها ست . این دوره نیمی از دوره هخامنشی را نیز در بر می گیرد و به دو قسمت A وB تقسیم می شود .
دوره A قدیمی تر از دوره B است دوره دوم هم زمان با نیمی از دوره هخامنشی ، همه دوران پارت و نیمی از دوران ساسانی است و دوره اول که لایه ای بسیار ضعیف است اواخر دوره ساسانی و اوائل ظهور اسلام را شامل می شود. دوره چهارم حسنلو مهم ترین دوره فرهنگی این تپه است دژ نظامی (برج و بارو) و سه تالار بزرگ ستوندار از عمده واحدهای ساختمانی مکشوفه در این دوره هستند. این سه تالار ستوندار در یک زمان شناخته شده اند. اول تالار ستوندار شرقی ، سپس تالار ستوندار جنوبی ، و در آخر تالار ستوندار غربی ساخته شده است .ساخت دوتالار جدید باعث منزوی شدن تالار قبلی شده است .شواهد حفاری موید آن است که هر سه بنای ستوندار به عنوان یک مرکز مذهبی مورد استفاده بوده اند.
دژ حسنلو و دیوار دفاعی آن
دژ نظامی شامل برج و بارو است دور تا دور قلعه را دیواری به قطر سه متر وارتفاع 7 متر فراگرفته بود در فاصله سی متری ازباروی قلعه برج های مربع شکلی (7برج ) به ابعاد 10×10 متر ساخته شده و بخشی از آن حدود 5 متر از بارو بیرون زده بود .
حیاط مرکزی :
حیاطی به وسعت حدوداً 30×20 متر وجود داشته که در مرکز دژ حسنلو و به شکل چند ضلعی نامنظم ساخته شده بود. دورتادور این حیاط را تالارهای ستوندار ، ایوان های دراز و اتاق های کوچک و بزرگ تشکیل می دهند. در انتهای جنوبی حیاط قربانگاه قراردارد و در انتهای شمالی آن چند لوح سنگی به ارتفاع سه متر و بدون هیچگونه علامت دیده می شود .
بناهای وابسته به حیاط مرکزی
این بنا ها عبارتند از :
بناهای شرقی:
در جنوب شرقی حیاط مرکزی یک تالار وسیع با چند انباری و اصطبل از زیر خاک بیرون آمده است ، در این تالار خمره های بزرگ متعددی یافت شد . در شمال این انبار قدیمی ترین و اولین تالار ستوندار به طول شش متر و عرض چهار متر قرار گرفته و راه ورودی آن از انبار است. در مرکز این تالار دو ردیف چهار ستونی تعبیه شده و فاصله ستوها از یکدیگر 5 متر است. در کنار دیوارها ته ستون های سنگی دیده می شود . محراب یا محل اصلی معبد در جنوب تالار قرار دارد . در شمال این تالار چند اتاق کوچک و بزرگ ساخته شده است در میان این تالار اسکلت دو اسب و انسان پیدا شده است.
بناهای جنوبی:
در جنوب حیاط مرکزی یک واحد ساختمانی شامل اتاق ها و تالارهای متعدد ساخته شده است . معبد دوم که شامل تالارهای ستوندار است بخشی از این واحد ساختمانی را تشکیل می دهد. به فاصله 5/3 متری از در ورودی سمت شمالی تالار، سکویی به اضلاع 2×3 متر قراردارد. این سکو احتمالاً جهت انجام پاره ای از مراسم مذهبی چون تقسیم قربانی با قراردادن پی سوز به کار می رفته است. در وسط جنوبی تالار ، محلی شبیه محراب ساخته شده است که از آن به اتاق کوچک پشت معبد راه دارد .در داخل معبد محلی برای روشن کردن آتش مقدس در نظر گرفته شده بود و در جنوب غربی معبد، اجاقی مستطیل شکل دیده می شود.
خود معبد دارای سقف و ستون های چوبی بوده 30/24 متر طول و 5/18 متر عرض داشته ارتفاع این معبد 7 متر بوده است. در این معبد یا پرستشگاه، اتاق هایی هم به انبار ، آشپزخانه و اسلحه خانه اختصاص داشته است از اسلحه خانه که معلوم نشد ، کارگاه اسلحه سازی بوده یا محل نگهداری جنگ افزارها ، تعداد زیادی شمشیر و سرنیزه آهنی کشف شده است. در اطراف غربی حیاط نیز حدود 15 باب اتاق بزرگ و کوچک وجود داشته و جام زرین معروف حسنلو در یکی از اتاق های همین قسمت کشف شده است .
بناهای غربی:
در گوشه جنوب غربی حیاط مرکزی معبد سوم یا تالار ستوندار سوم قراردارد . این واحد ساختمانی از سمت شرق به حیاط مرکزی ، از غرب به دیوار غربی (قلعه برج و باروی حسنلو ) از جنوب به راهرویی باریک و از شمال به راهی که در گذشته از معابر دژ حسنلو بود و به دروازه غربی حسنلو می رسید ، محدود می شود.
این دروازه تنها راه ورودی حسنلو از غرب است . واحد ساختمانی جنوب غربی که تالار ستوندار آن جدیدترین تالار ستوندار حسنلو به شمار می رود ، در شمال غربی معبد دوم احداث شده است. از گوشه جنوب غربی حیاط مرکزی دری به سوی تالار ستوندار این واحد باز می شود تالار ستوندار این مجموعه به ابعاد 15×60/15 متر و تقریباً مربع شکل است. سبک استقرار ستون های آن شبیه واحد جنوبی حیاط مرکزی است. دو ردیف چهار ستونی به انضمام دو پایه ستون هایی که در کنار دیوار قرار دارند سقف را نگهداری می کردند. شیوه ساخت این تالار با حذف پایه های ستون های کنار دیوار ، شبیه بناهای دوره هخامنشی مخصوصاً تالارهای ستوندار کاخ های تخت جمشید است. حیاط مرکزی با ورودی بزرگی به اتاق های غربی حیاط که بخشی از فضاهای واحد غربی را تشکیل می دهند و سپس به تالار ستوندار این واحد ارتباط پیدا می کند. این واحد ساختمانی در شمال دارای ورودی بزرگی است . این ورودی با پله های درازی به طول نه تا یازده متر به داخل راهروی بلندی به طول بیست و دو متر و عرض نه متر راه پیدا می کند .
بناهای شمالی :
در شمال حیاط مرکزی بنای دیگری احداث شده است و مجموعه پیوسته ای را شامل می شود براساس آثار مکشوفه ، این بخش به سکونت حاکمان حسنلو اختصاص داشته است .
در این بخش اتاق ستونداری ساخته شده که از نظر فرم و شکل شبیه تالار ستوندار بخش غربی است و شباهت به معماری هخامنشی دارد با این تفاوت که تعداد ستون های اتاق اصلی این بخش کمتر است .
در دژ حسنلو واحدهای دیگری به صورت پراکنده و جدا از حیاط مرکزی کشف شده است در یکی از اتاقهای این قسمت استخوان های نیمه سوخته 11 اسکلت درهم و برهم مرد و زن و کودک کشف شده است در آن میان اسکلتی وجود دارد که احتمال داده اند مادری بوده است که دست به سوی کودکش دراز کرده که او را در آغوش بکشد. اینان گویا گرفتار حریق شده و امکان فرار و نجات نیافته اند. در یک اتاق دیگر اسکلت های زن و مردی یافت شده که از قرار معلوم به هنگام وقوع آتش سوزی در خواب بوده اند . . و نیز در حیاط مرکزی و اتاق دیگر همین قسمت به اسکلت های دیگر انسان و اسب و گاو برخورد شده است .
همه قرائن حاکی از شبیخون دهشتناک و آتش سوزی است که به احتمال زیاد به دست دشمنان مهاجم یا به دست سربازان اورارتویی و یا جنگجویان آشوری ایجاد شده و به عمر پنج قرنی دوره چهارم اسکان حسنلو نقطه سیاه پایان گذاشته است(روابط عمومی ،1383،ص36).
آثار مکشوفه از حفاری های باستان شناسی تپه حسنلو :
اشیای قابل توجه و ارزشمندی که تاکنون در کاوش های نقاط مختلف تپه حسنلو بویژه از گورهای قدیمی پیرامون آن به دست آمده است نمونه کاملی از صنایع ساکنان قدیمی این ناحیه را نشان می دهد.
این اشیا شامل اشیای استخوانی و سنگی ، اشیای نقره ای ، اشیای سفالی ، اشیای مفرغی و اشیای طلایی است معروف ترین این اشیا جام طلایی حسنلو است.
جام طلایی حسنلو :
این جام در تابستان 1958 میلادی برابر با 1337 شمسی به وسیله رابرت دا یسون از تپه حسنلو کشف شد.
این جام یک پارچه طلایی ، بیست سانتی متر بلندی و بیست سانتی متر قطر دارد. این کشف در تاریخ باستان شناسی ایران و جهان یکی از مهم ترین اکتشافات علمی و از نادرترین آثار تاریخی ، دینی و هنری دنیای باستان به شمار می رود . این جام اثر کاملاً خیره کننده ای است زیرا بیش از حد پرکار بوده و فاقد ترکیب مجلل است . گیرایی آن بیشتر در نیروی حیات نقش های کوچک و تنومند است کلیه نقش ها به وسیله یک نوار تسمه ای در بالا و یک تسمه در پایین محدود شده اند . صحنه ها بنابر اهمیت شان در یک یا دو ردیف که تنها با خط زمینه فرضی تقسیم شده اند ، ترکیب یافته اند. در بالاترین ردیف سه تن از خدایان هریک سوار بر یک ارابه قراردارند. دو ارابه به وسیله قاطر کشیده می شوند و یکی از آنها با گاو نر در برابر سومین خدا ، کاهنی ایستاده است که جام بلندی را به دست دارد. این کاهن موی خود را در جلو پیشانی به طرف بالا شانه کرده است و گویا یک گوسفند قربانی را که بوسیله دو مرد در پشت سر وی آورده شده اند ، هدیه می کند. این خدایان احتمالاً عبارتند از : خدای هوا که ممکن است به وسیله گاو نری که ارابه او را می کشد مشخص شود. ديگري خداي زمين كه كلاه شاخداري به سر دارد و سرانجام خورشيد كه با دايره خورشيد بالدار روي سرش قابل تشخص است(میراث فرهنگی ،1382،ص154-153).
منبع:
| < قبلی |
|---|