اما‏مقلي نخجواني عارف گمنام آذربايجان

ديگر جايي كه از مرحوم اماقلي نخجواني سخن رفته، وصيت‏نامة‌ عارف بزرگ ميرزا علي آقا قاضي است. در اين  وصيت‏نامه آمده است: ... و بعد، وصيت از جملة سنن لازمه است و بندة عاصي، علي‏بن حسين الطباطبايي ... وصيت نامه نوشته‏ام ... در اين تاريخ كه روز چهارشنبه، دوازدهم ماه صفر سنة هزار و سيصد و شصت و پنج است و اين وصيت نامه‌ دو فصل است: يك فصل در امور دنيا، فصل ديگر در امور آخرت است. مقدم دارم ذكر دنيا را چنان كه حق ـ تبارك و تعالي ـ در خلقت و ذكر آخرت مقدم داشته است.
... ديگر آن كه از جملة قروض، پنجاه تومان است كه مال‏الوصية عليين‏رتبت، حاج سيد قريش قزويني است و بعد از ايشان به حاجي امامقلي رسيده است و از حاجي قلي به والد حقير رسيده است رضوان الله عليهم اجمعين. اين وجه بايد در دست كسي كه اهليت آن را داشته باشد برسد كه در دهة محرم از فايدة شرعية آن عزاداري بكند... دربارة جزئيات زندگي، مدت حيات و زمان ولادت و وفات مرحوم امامقلي نخجواني نكات روشني در منابع منتشر شده نيامده است.
با اين همه از مطالب نوشته شده در منابع نكات روشني قابل استخراج است. در كتاب »قدوة‏العارفين« نوشتة سيدتقي موسوي (نوشتة برادرزادة مرحوم سيدحسن سقطي) كه تحت عنوان پيام آور عرفان به فارسي ترجمه شده، آمده است: پس از اينكه امامقلي نخجواني به نجف مسافرت كرد و در آنجا ساكن شد  سيد حسن قاضي به فرزندش [سيدعلي‏آقا قاضي] اجازه داد كه به نجف مسافرت كند و از او خواست كه دو روز از هفته را به نزد امامقلي رود و ساعاتي پيش او بنشيند... با عنايت به اينكه تاريخ هجرت سيدعلي‏آقا قاضي از تبريز به نجف اشرف سال 1313 قمري؛ و در 28 سالگي مرحوم قاضي بوده است به نجف مسافرت كرده است. معلوم مي‏شود كه، مرحوم امامقلي نخجواني مدتي قبل از سال 1313 (سال هجرت سيدعلي‏آقا قاضي به نجف اشرف) از تبريز به نجف رفته و در اين شهر سكونت گزيده است.
با توجه به سفارش مرحوم سيدحسين‏قاضي به فرزندش سيدعلي‏آقا دربارة فيض‏يابي از محضر امامقلي در نجف، احتمال مي‏رودكه سيدعلي‏آقا قاضي از محضر ايشان نيز استفاده كرده است  اما تا چه حدّ و چگونه؟ در منابع سخني نيامده است.
در هر دو كتاب (آيت الحق و پيام‏آور عرفان) آمده است كه امامقلي نخجواني، پس از بازگشت مرحوم سيدحسين قاضي (پدر قاضي) در تبريز بوده و در هيأت بازاري، به ارشاد و هدايت مي‏پرداخته است.
او ... بازاري بود و به فروش حبوبات در بازار مشهور تبريز مي‏پرداخت... مرحوم آقا سيدحسين‏قاضي، جامع كمالات علمي و فقهي و عرفاني... روزها به دكان مرحوم امامقلي مي‏رفته و ساعتي مي‏نشست و كسب فيض مي‏نموده است.6
همچنين در كتابهاي ياد شده به شيوع وبا در نجف و مرگ فرزندان مرحوم امامقلي نخجواني تصريح شده است.
اگرچه بيماري وبا، هراز گاهي، در عتبات و ايران شيوع مي‏يافت، اما به احتمال زياد، در شيوع اين بيماري به سال 1322 قمري است كه فرزندان مرحوم امامقلي نخجواني درگذشته‏اند.
در سال ياد شده بيماري وبا در نجف از شدّت خاصي برخوردار بوده و هزاران تن  بر اثر آن درگذشته‏اند. مرحوم آقا نجفي قوچاني، نويسنده سياحت شرق كه در 1322 قمري در نجف بوده  نوشته است: در همين اوقات وباي عامي در عتبات افتاد كه قلوب در تب و تاب افتاد و روزي چهارصد نفر از محوطه نجف سرازير قبر مي‏شد... فقط وبا و مردن ساده نبود، بلكه رعب و هيبت الهيت قلوب را متزلزل ساخته بود و به صفت قهاريت ظهور كرده بود.
مغربها افق را ابرهاي سرخ و زرد و آتشي رنگ احاطه مي‏كرد و هوا به شدّت گرم بود... اين ناخوشي از اواخر بهار تا اواخر پاييز طول كشيد...7
مرحوم امامقلي نخجواني به سال 1322 قمري در قيد حيات بوده است، اما اينكه در چه سالي دار فاني را وداع گفته، روشن نيست.
مي‏توان احتمال داد كه ايشان چندي پس از سال 1322 قمري در نجف درگذشته است و مدت حيات ايشان بين نيمه دوم قرن سيزدهم و نيمه اول قرن چهاردهم هجري قمري بوده است.
دربارة ‌هيأت و اخلاق و رفتار ظاهري مرحوم امامقلي نخجواني نيز نكات اندكي در منابع آمده است. سيدمحمدحسن قاضي مي‏نويسد: امامقلي مردي بلند قامت بوده و پيوسته حتي در موقع كار و خريد و فروش ساكت بوده است. در اين وقار و سكوت مشتريان را راه مي‏انداخته و به حوائجشان رسيدگي مي‏كرده است8.
نيز از مطلبي كه دربارة شيوع وبا در نجف و درگذشت فرزندان امامقلي و نحوة برخورد وي با مصيبت جانگداز فرزندانش آمده  معلوم مي‏شود كه مرحوم امامقلي نخجواني به مراتب بلند و والايي از صبر و رضا دست يافته بود.
چرا كه شكيبايي و رضا در مصيبتي چنين عظيم كار صعبي است كه جز از راه‏يافتگان به حريم صبرو رضا ساخته نيست. اگرچه دربارة مراتب علمي مرحوم امامقلي نخجواني به صراحت چيزي ننوشته‏اند، اما وقتي فقيه و دانشمند مهذّبي مانند مرحوم سيدحسين قاضي (پدر مرحوم سيدعلي‏آقا قاضي) از محضر وي استفاده، و فرزندش را به استفاده از وي سفارش مي‏كرده است، روشن است كه مرحوم‏امامقلي نخجواني از نظر علمي نيز در جايگاه شايسته‏اي قرار داشته است. سخن آخر دربارة‌ سلوك عرفاني مرحوم امامقلي نخجواني است: مكتب عرفاني امامقلي با ساير مكاتب عرفاني تفاوت دارد، زيرا در اين مكتب از فرد داوطلب خواسته مي‏شود كه به كار روزمره خود ـ في‏المثل به عنوان يك فرد روحاني يا بازاري ـ ادامه دهد و تكاليف شرعي خود را نيز انجام دهد، اما همراه با مراقبت و حسابرسي و بازخواست از خود  همچنان كه او نيز يك بازاري بود و به فروش حبوبات در بازار مشهور تبريز مي‏پرداخت، منتها همراه با تعهدات و قيام به اقدامات ارزشمند در زمينة‌ اخلاق و عرفان و سلوك به معني خاص آن9 .
پي‏نوشت‏ها:
6ـ آيت‏الحق، ص 59 و 256
7ـ سياحت شرق (يا زندگي‏نامه آقا‏نجفي قوچاني به قلم خودش). تصحيح: ر، ع، شاكري. انشارات اميركبير، 1375 (چاپ پنجم)، تهران، صفحه 355 ـ 354
8 ـ آيت‏الحق، ص 59
9ـ آيت‏الحق، ص256

منبع : سایت آراز آذربایجان