آذربایجان در فارسی میانه آتورپاتکان در آثار کهن فارسی آذربادگان و در فارسی کنونی آذربایجان در یونانی آتروپاتنه در بیزانسی آذربیگانون در ارمنی آتراپاتاکان در سریانی آذربایغان و در عربی آذربیجان نامیده شده است

تاریخ باستانی آذربایجان با تاریخ قوم ماد در آمیخته است . قوم ماد پس از مهاجرت به ایران آرام آرام قسمتهای غربی ایران از جمله آذربایجان را تصرف کرد . مقارن این ایام دولتهایی در اطراف آذربایجان وجود داشت که از جمله می توان به دولت آشور در شمال بین النهرین -دولت هیتی در آسیای صغیر -دولت اورارتو در نواحی شمال و شمال غرب - اقوام کادوسی در شرق و کاسی ها در حوالی کوههای ذاکرس اشاره کرد . بعد از تاسیس دولت ماد -آذربایجان به ماد کوچک (در مقابل ماد بزرگ) معروف شد و مشتمل بر شهرهای قدیمی همدان ری اصفهان و کرمانشاه بود . به عبارت دیگر ولایاتی که در قرن اولیه اسلامی به ناحیه جبال و بعد ها به عراق عجم معروف بودند را در بر می گرفت.بعد از غلبه اسکندر مقدونی به ایران سرداری به نام آتورپات در آذربایگان ظهور کرد و از اشغال آن توسط یونانیان ممانعت به عمل آورد . از آن به بعد این سرزمین به نام آتورپاتکان معروف شد . آتورپات به پادشاهی رسید و آن ناحیه را مستقل اعلام نمود

در طول دوره حکومت سلوکی ها ناحیه آتورپاتکان همچنان مستقل ماند و یونانیان و جانشینان اسکندر نتوانستند آداب و رسوم و تمدن یونانی را درآن محل اشاعه دهند. آذربایجان رد این زمان پناهگاه زرتشتیان و تکیه گاه ایرانیت در مقابل یونانیت شد.

حکومت جانشینان آتورپات در آذربایجان در زمان اشکانیان نیز ادامه یافت و این منطقه توانست کماکان استقلال خود را حفظ کند. سرانجام اردشیر بابکان موسس سلسله ساسانی بر حکمرانان آذربایجان استیلا یافت . از این تاریخ این منطقه استقلال خود را از دست داد.

در دوره ساسانی معمولا یکی از مرزبانان را به حکومت آذربایجان می گمارند . در اواخر آن دوره حکومت آذربایجان در دست خاندان فرخ هرمز بود و پایتخت آن شیز یا( گنزب ) نام داشت که مطابق با ویرانه های لیلان در جنوب شرقی دریاچه ارومیه گزارش شده است .

پس از فتح آذربایجان به دست اعراب قبایل عرب از بصره و کوفه و شام و یمن برای سکونت به آنجا روی آوردند و با خرید زمینهای وسیع کشاورزی را گسترش داده و افراد بومی را رعیت خود ساختند . امرای عرب برای حفظ زمین های خود و احتمالا برای حفظ رعایای مسلمان خود از حملات دیگر مردم آذربایجان که به اسلام نگرویده بودند باروهایی در اطراف املاک وسیع خود میکشیدند که به تدریج داخل این باروها به صورت شهرهای نسبتا مهم در آمد .

در سال 198 هجری که مامون هنوز در خراسان بود و (حسن بن سهل) را به عراق فرستاده بود عده ای از امرای عرب در آذربایجان دعوی استقلال داشتند بابک خرمدین از ضعف خلافت مرکزی و دوری مامون از دربار استفاده کرد و قسمتهای مهمی از شمال شرقی آذربایجان رادر اختیار گرفت. پس از قیام بابک سلطه دستگاه خلافت بر آذربایجان ضعیف شد .

سلسله های ایرانی بعد از اسلام مانند طاهریان صفاریان سامانیان و غزنویان که از شرق ایران برخاستند و حکومتهای مستقلی تشکیل دادند هیچ گاه نتوانستند قلمرو خود رابه آذربایجان برسانند در این مدت که از سال 205 هجری قمری (تاسس سلسله طاهرین) شروع و تا سال 429 هجری قمری (آغاز حکومت سلجوقیان ) ادامه می یابد حکومتهای محلی متعددی قدرت را در آذربایجان به دست گرفتند آخرین حکام مقتدر این ایالت ساجیان (317-276 هجری قمری) بودند که آنها نیز خود عاقبت بر ضد خلفا قیام کردند پس از سقوط ساجیان سلسله های محلی دیگری در آذربایجان به قدرت رسیدندکه روادیان از آن جمله بودند .

در آغاز قرن 5 هجری (11 میلادی) ترکان غز به فرماندهی سلجوقیان نخست با دسته های کوچک و سپس به تعداد بیشتر آذربایجان را به تصرف در آوردند در نتیجه اهالی ایرانی و نواحی مجاور ماوراء قفقاز حکومت ترکان را بنا نهادند.

با حمله مغول و ورود هلاکوخان ایلخان (1256 م -654 ه) آذربایجان مرکز شاهنشاهی بزرگی شد که از آموی تا شام امتداد داشت .

پس از تصرف آذربایجان به دست شاه اسماعیل اول صفوی 1502 میلادی -907 هجری آذربایجان سنگر گاه اصلی و مرکز عمده گردآوری قوای نظامی برای شاهان صفوی شد . در زمان صفویه آذربایجان محل جنگهای خونین میان سپاهیان ایران و عثمانی شد و عثمانیان بارها تبریز را به تصرف خود در آوردند.

کریم خان زند در سال 1175 هجری آذربایجان را از دست خانهای محلی که پس از مرگ نادر شاه قیام کرده بودند باز پس گرفت .آما پس از مرگ او باز خوانین محلی سربرآوردند تا اینکه آغا محمد خان قاجار در سال 1205 هجری موفق شد که آذربایجان را کاملا مطیع کند.

پس از 1284 شمسی مردم آذربایجان سهم موثری در انقلاب مشروطیت داشتند .

با آغاز جنگ اول جهانی آذربایجان مورد تهاجم نیروهای روسیه و عثمانی قرار گرفت .پس از انقلاب اکتبر روسیه (1917) روس ها آذربایجان را تخلیه کردند و ترکان عثمانی در تبریز حکومتی دست نشانده مستقر ساختند . پس از شکست آلمان و متحدش عثمانی در جنگ جهانی اول آذربایجان و سراسر ایران به دست انگلیسی ها افتاد .

رضا خان در سال 1300 شمسی دوباره حکومت ایران را برقرار کرد . به دنبال شروع جنگ دوم جهانی در سال 1320 شمسی نیروهای شوروی وارد ولایات شمالی ایران از جمله آذربایجان شدند . این نیروها در آغاز ما مه 1946 میلادی (اردیبهشت 1325) با دنبال طرح مسئله آذربایجان (حکومت داخلی آذربایجان به رهبری سید جعفر پیشه وری) در سازمان ملل متحد که به نخستین شکاف رسمی بین متفقین منجر شد آذربایجان را تخلیه کردند.

با شروع انقلاب اسلامی ایران مردم قهرمان آذربایجان فداکاریها و دلاوریهای بی نظیر در راه پیروزی از خود نشان دادند.